Thứ Tư, 22 tháng 11, 2017

DINH TRẤN BIÊN- LÀNG BẾN GỖ- (02)- HẬU HỌC SONG HÀO LÝ VIỆT DŨNG Thông chí (通誌)

(Tiếp theo)
II- THIEÂN VAÊN CHÍ (天文) = TINH DAÕ CHÍ (野誌)
Laø chí noùi veà vò trí caùc sao treân trôøi aûnh höôûng ñeán vuøng ñaát xaõ An Hoøa. Thieân vaên (天文) nghóa laø caùc hieän töôïng treân baàu trôøi lieân quan ñeán maët trôøi, mặt traêng vaø caùc vì sao. Moät yù nöõa cho raèng treân baàu trôøi coù nhöõng vaät töôïng treo lô löõng thaønh vaên chöông neân goïi Thieân Vaên. Thieân Heä Töø cuûa Kinh Dòch noùi: “Ngöôùc leân maø troâng thieân vaên” (ngöôõng dó quan ö thieân vaên).
Coøn Tinh daõ (), tinh laø tinh tuù töùc caùc ngoâi sao. Daõ laø phaân daõ laø ñònh vò caùc khu vöïc maø ngoâi sao ñoùng treân trôøi öùng vôùi caùc vuøng ôû döôùi ñaát. Vaäy Thieân vaên hay Tinh daõ chí laø chöông noùi veà vieäc ñònh vò khu vöïc caùc sao ñoùng treân trôøi öùng vôùi cöông vöïc cuûa xaõ An Hoøa ôû huyeän Long Thaønh, naèm trong ñaát thaønh Gia Ñònh, töùc Nam boä vaäy.
Nhieàu ngöôøi khoâng hieåu cho Thieân vaên laø moân hoïc nhaûm nhí hoang ñöôøng vì ngaøy nay caùc phi thuyeàn ñaõ leân taän maët traêng, sao Hoûa, neân caùc vì sao chæ laø caùc ñònh tinh, haønh tinh hay veä tinh hieän dieän thöïc teá trong vuõ truï, chöù chaúng phaûi laø töôùng tinh cuûa caùc danh nhaân hay xöù sôû döôùi coõi ñôøi. Ñuùng laø caùc vì sao khoâng phaûi laø töôùng tinh cuûa ai caû nhöng vò trí vaø söï xoay vaàn cuûa chuùng trong vuõ truï phaûi theo löïc huùt vaø quyõ ñaïo nhaát ñònh, töø ñoù coù aûnh höôûng laãn nhau veà toaøn theå hay töøng vuøng treân moãi tinh theå. Khoa hoïc ngaøy nay chöùng minh ñöôïc laø baát cöù moät tinh theå naøo trong thaùi döông heä coù chuùt chuyeån dòch vò theá laø traùi ñaát cuûa chuùng ta xaûy ra haïn haùn, hay ngöôïc laïi luït loäi toaøn phaàn hay töøng vuøng keøm theo dòch beänh, saâu boï phaù hoaïi muøa maøng, moâi tröôøng sinh thaùi cuûa nuùi ñoài röøng bieån thay ñoåi aûnh höôûng ñeán söï sinh hoaït cuûa muoâng thuù vaø caùc loaøi toâm caù ôû soâng bieån. Khoa hoïc ngaøy nay cuõng chöùng minh do aûnh höôûng cuûa caùc tinh tuù ñeán caùc vuøng khaùc nhau treân traùi ñaát maø chuùng ta coù naêm chaâu boán bieån; moãi chaâu nhaân daân coù maøu da, tieáng noùi, tính tình vaø trình ñoä kieán thöùc khaùc nhau.
Vaäy nghieân cöùu thieân vaên (tinh daõ) xaõ An Hoøa laø moät coâng vieäc khoa hoïc ñaùng tin caäy vaäy. Do laø moät thaønh phaàn nhoû cuûa Nam boä neân ñaïi theå xaõ An Hoøa chòu aûnh höôûng cuûa thieân vaên Nam boä, roài trong thieân vaên Nam boä noùi chung ñoù, laøng Beán Goã coù nhöõng neùt ñaëc thuø veà tinh daõ cuûa ñòa phöông. Ñaïi khaùi xaõ An Hoøa thuoäc Vieâm Thieân (炎天) neân khí haäu noùng quanh naêm vôùi hai muøa möa vaø naéng, nhöng laïi raát doài daøo saûn vaät, ñaát ñai phì nhieâu, nuùi soâng bao boïc, ngöôøi daân hieàn hoøa, thoâng minh hieáu hoïc, nhöng laïi noùng taùnh quaû caûm, tröôïng nghóa khinh taøi, baèng côù laø ngaøy xöa ñaát naøy ñaõ saûn sinh oâng Buøi Ñöùc Mieân laø thöôïng thö trieàu Gia Long, cuõng nhö trong cuoäc khaùng chieán choáng thöïc daân Phaùp vaø ñeá quoác Myõ ñaõ cung öùng cho löïc löôïng khaùng chieán nhieàu chieán só quaû caûm nhö anh Naêm Trung, Naêm Thi, Tö Lính, Baûy Hoaøng, thaày giaùo Thaïnh, anh UÙt Troïng, ñoàng thôøi taïo ra trong ñôøi thöôøng ngöôøi daân hieàn löông ñaïo ñöùc nhö anh Tö Ô, anh Baûy Phöông.
Cuï theå xaõ An Hoøa do sao Khieân Ngöu (牽牛) chieáu maïng, maø sao Khieân Ngöu ñoùng ôû ñòa phaän Döông chaâu cuûa Nam Vieät vöôït khoûi Nguõ Lónh. Khieân Ngöu laø bieät danh cuûa sao Ngöu Tuù, laø moät trong nhò thaäp baùt tuù, nay goïi laø Haø Coå, laø chuû tinh cuûa toøa Thieân Öng, tieáng La Tinh laø Altair.
Laïi noùi theâm caùc vuøng cuûa Ñoàng Nai, trong ñoù coù xaõ An Hoøa thuoäc phía Ñoâng soâng Ngaân Haø thuoäc sao Thuaàn Hoûa vaø Thuaàn Vó. Sao Thuaàn Hoûa () coøn goïi laø sao Laâm Tuù, Lieãu Tuù, laø moät trong nhò thaäp baùt tuù, laø ngoâi thöù naêm trong baûy ngoâi sao Thöông Long, thuoäc yeát toøa, teân La Tinh laø Antares. Coøn sao Thuaàn Vó () coøn goïi laø sao Tröông Tuù, laø moät trong nhò thaäp baùt tuù, laø ngoâi thöù naêm trong choøm sao Chu Ñieåu, ñeàu thuoäc Töôøng Xaø toøa. Vuøng ñaát naøo ñöôïc hai sao naøy chieáu meänh thì quanh naêm khoâ taïnh nhöng ngöôøi daân thì raát noùng tính maø ña taøi. ÔÛ xaõ An Hoøa trong ngaøy Mang Hieän (sao Tua Rua hieän) haøng naêm, ngöôøi ta thöôøng xem sao ñeå gieo maï. Mang Hieän () laø choøm sao baûy ngoâi lieàn nhau, tieáng Phaùp goïi laø Les Pleùiades. Ca dao Vieät Nam coù caâu:
Tua rua ñaõ xeá ngang ñaàu
Em coøn ñöùng ñoù laøm giaàu cho cha
Ví nhö ngaøy naøy maø thaáy treân trôøi xuaát hieän sao Leâ Vó  [()] töùc sao Chuoâi Caøy thì maï seõ cheát, coøn neáu thaáy sao Trö Vó (猪尾) töùc sao Ñuoâi Heo xuaát hieän thì maï seõ  vaøng uùa. Do tinh daõ phaân nhö theá neân khí haäu xaõ An Hoøa raát deã chòu maø baát cöù cö daân naøo cuõng caûm thaáy :
Khí haäu xaõ An Hoøa thöôøng aåm nhöng khoâng öôùt. Moãi naêm tôùi ñaàu thaùng 4 môùi baét ñaàu möa[1], muøa haï laø muøa möa chính ñeå noâng daân coù nöôùc laøm ruoäng laøm vöôøn. Muøa thu thöôøng coù möa raøo, moãi khi möa thì raát to chaúng khaùc naøo caàm chæn maø ñoå, nhöng chæ aøo aøo keùo daøi trong moät hai tieáng ñoàng hoà laø taïnh raùo, roài trôøi laïi naéng. Cuõng coù khi möa daàm keùo daøi ñoâi ba ngaøy, nhöng ít khi thaáy möa daàm caû tuaàn, caû thaùng nhö ngoaøi Trung hay Taây Nguyeân. Vì moãi naêm chæ coù hai muøa möa naéng, chöù khoâng coù boán muøa roõ reät neân nhaân daân khoâng phaûi chòu caùi giaù reùt muøa ñoâng vaø noùng nöïc muøa heø. Do khoâng coù 4 muøa roõ reät neân boâng hoa quanh naêm ñeàu nôû ñeïp, toûa höông thôm.
Noùi toùm laïi, xaõ An Hoøa khoâng bò hung tin chieáu meänh neân quanh naêm vaät phuï daân an, möa thuaän gioù hoøa, ngöôøi gioûi cuûa baùu vaäy.



[1] Thöôøng keøm saám to seùt döõ hay gaây cheát ngöôøi ngoaøi ñoàng.


III- PHONG THUÛY CHÍ ()
1- Khaùi nieäm veà khoa phong thuûy ngaøy nay
Phong thuûy laø moät boä moân nghieân cöùu veà tính caùch ñaëc bieät cuûa moät cuoäc ñaát, trong ñoù heát söùc chuù troïng ñeán GIOÙ vaø NÖÔÙC. Khoa hoïc cho thaáy raèng, gioù laø do söï thay ñoåi aùp suaát cuûa khoâng khí, coøn nöôùc laø do khoâng khí gaëp laïnh roài ñoïng laïi thaønh möa, rôi xuoáng maët ñaát laøm ao hoà soâng ngoøi. Veà “nöôùc” coù söï tuaàn hoaøn haún hoi, chung quy nghieân cöùu veà Phong Thuûy töùc nghieân cöùu veà caùi KHÍ (eùnergie) cuûa cuoäc ñaát aáy. Khí laø töø ngöõ nguyeân thuûy (initial) khoâng theå ñònh nghóa, maø chæ coù theå caûm thöùc noù. OÂng Toå cuûa ngaønh Phong Thuûy töøng noùi: “Khí thöøa phong taéc taùn” = Khí gaëp gioù thì tan (Quaùch Phaùt ñôøi Taán).
Khí vaø nöôùc tuaàn hoaøn laãn nhau. Khí chaúng nhöõng ñaõ taïo ra nöôùc, maø coøn taïo ra nuùi non, ñoài ñuïn, caây coái, ñaát ñaù. Ngöôøi ta khoâng troâng khí baèng ñoâi maét phaøm traàn, nhöng coù theå troâng noù moät caùch giaùn tieáp, nhìn caûnh töôïng cuoäc ñaát qua caây coû nuùi non ñoài ñuïn soâng ngoøi. Moät cuoäc ñaát toát khi nhìn thaáy nôi aáy caây coái töôi toát, sum maäu, ñoài nuùi, soâng suoái hieàn hoøa, daân cö yeân oån, vui veû, phoùng khoaùng, khí chaát thuaàn haäu. Moät cuoäc ñaát khoâng toát, taát caû caùc myõ töø treân ñeàu quay ngöôïc 180 ñoä : nuùi non hieåm aùc, thoâ keäch, ñaàn ñoän; soâng suoái hung tôïn gaàm theùt, haêm doïa, chaïy baén thaúng, caây coái caèn coãi tieâu ñieàu, con ngöôøi thì hung döõ ngoå ngaùo…
Ngoaøi ra, khoa hoïc phong thuûy coøn ñi roäng vaø xa hôn, nghieân cöùu ñeán moà mả (aâm traïch), nhaø cöûa (döông traïch). Tuïc ngöõ ta coù caâu : “soáng coù nhaø, thaùc coù moà”. Sau ñaây chí phong thuûy seõ baøn qua cuoäc ñaát AN HOØA, BEÁN GOÃ.
2- Ñòa lyù hình theå
Theo GÑTTC thì ñòa danh An Hoøa Beán Goã coù töø 1692 veà tröôùc. Hai tieáng “An Hoøa” göûi gaém ñöôïc yù cuûa Tieàn nhaân, ñoù laø nôi coù cuoäc soáng yeân oån, hoøa thuaän. Xöù An Hoøa chöa bao giôø xaûy ra naïn ñoùi keùm hay troäm cöôùp. Nhöõng ngoâi ñeàn mieáu ôû nôi ñaây raát coå, thaäm chí caû nhaø thôø ñaïo Thieân Chuùa (Beán Goã) töø thế kyû 17 veà sau, ñuû moïi baûn saéc vaên hoùa taâm linh: ñình, mieáu, chuøa, nhaø thôø ñaïo Thieân Chuùa, Thaùnh thaát (Cao Ñaøi), nhaø thôø Tin Laønh, chuøa laøng Böûu An, chuøa OÂng Quan Thaùnh Ñeá Quaân. Vôùi moät xaõ nhoû nhö theá (chöøng 100km2) maø coù ñeán vaøi chuïc ngoâi ñeàn thôø lôùn nhoû, ñuû bieát nôi ñaây goàm ñuû phong caûnh ñeïp, daân cö ñoâng, phong tuïc haäu… ñoù laø ñieàu ñaùng möøng.
Vò trí xaõ An Hoøa Beán Goã, phía Baéc giaùp quoác loä 51 phöôøng Long Bình Taân thuoäc thaønh phoá Bieân Hoøa, phía Taây giaùp Ñaïi Giang Ñoàng Nai (beân kia soâng laø xaõ Long Bình, quaän Thuû Ñöùc), Taây Nam giaùp xaõ Long Höng, Ñoâng vaø Ñoâng Nam giaùp caùc xaõ Phöôùc Taân vaø Tam Phöôùc cuûa huyeän Long Thaønh. Dieän tích xaõ hieän nay phoûng chöøng 100 caây soá vuoâng, hình theå cuûa xaõ gioáng nhö caùi “maõo tæ-kheo laät ngöôïc”.
Xaõ An Hoøa coù moät soâng chính, saùch vôû goïi laø soâng An Hoøa, nguyeân laø moät phuï löu cuûa soâng Ñoàng Nai, ñöôïc noái lieàn bôûi hai ñoaïn soâng: Raïch Beán Goã chaïy töø cuø lao Ba Xeâ ñeán vaøm OÂng Maäu, tieáp giaùp vôùi soâng Buoâng töø Ñoâng Baéc chaûy tôùi. Giöõa raïch Beán Goã vôùi soâng Buoâng coù moät nhaùnh soâng nhoû uoán löôïn duyeân daùng ñeán 4 nhòp ñoù laø Raïch Goác. Treân baûn ñoà haønh chính vaø baûn ñoà du lòch, ngöôøi ta goïi raïch Beán Goã + soâng Buoâng, soâng naøy chaïy quanh co uoán khuùc vaø raát nhieàu nhaùnh, coù theå ñeám ñöôïc treân baûn ñoà ñeán 7 nhaùnh. Rieâng raïch Goác cuõng coù 3, 4 nhaùnh suoái. Xaõ An Hoøa khoâng coù nuùi (hieåu theo ñuùng nghóa), chæ coù 3 ngoïn ñoài (hoaëc goø): töø Baéc xuoáng Nam coù theå keå :
a- Goø Thieát Khaâu (goø Saét): Vì nôi naøy tröôùc ñaây vaøi theá kyû raát nhieàu saét, vì theá nôi naøy ñaõ laäp neân xoùm Thieát Töôïng () laø xoùm Loø Reøn, xoùm Loø Thoåi. Ñòa danh Thieát Khaâu laáy teân töø ñòa danh thöïc teá, ví duï nhö ôû Trung Quoác coù “Tích sôn” (nuùi Saét).
b- Nuùi Phöôùc Khaû: Nuùi naøy coù ngoïn cao chöøng 30m chaïy thoai thoaûi töø höôùng Ñoâng Baéc ra ñeán quoác loä 51, döôùi chaân nuùi veà phía Taây laø giồng Raïch Goác.
c- Nuùi Nöùa: Caùch nuùi Phöôùc Khaû veà höôùng chính Nam chöøng 2km ñöôøng chim bay, coù moät ngoïn ñoài cao 38m[1], roäng chöøng 5ha, treân ñoù moïc toaøn laø nöùa; baûn ñoà xöa ghi laø Truùc sôn. Ñoái tró () vôùi nuùi Nöùa coù nuùi Baø Vaõi thuoäc xaõ Phöôùc Taân laøm… tieàn aùn.
3- Ñòa Lyù Phong Thuûy
Xaõ An Hoøa Beán Goã nhoû heïp, tính beà theá cuûa noù khoâng phaûi nhö moät ñaïi ñòa theo theá ñaát thöôïng sôn laâm, trung ñieàn daõ, haï giang xuyeân. Tuy vaäy, thuaät ngöõ phong thuûy aùp duïng cho An Hoøa Beán Goã khoâng theå khoâng nhaéc ñeán:
a- Ñaäu bao (竇包): Coù theå laø moät huyeät, moät ngoâi laøng, moät dinh thöï, moät cô quan… Vaø moät doøng soâng chaûy uoán löôïn bao quanh noù (chaïy uoán cong qua tröôùc maët). Vò trí naøy, phong thuûy goïi laø Ñaäu Bao, theá ñaát Ñaäu Bao laø raát toát.
b- Thuûy Khaåu (水口): Laø nôi ngaõ ba soâng thöôøng goïi laø Vaøm. Nôi naøy nöôùc khoâng gaàm theùt aàm aøo laø hieàn, coøn hung döõ nhö phaù Tam Giang ngaøy xöa (ôû Thöøa Thieân Hueá) laø döõ.
c- Thöôïng phaân haï hôïp (上分下合): Theá cuûa hai hay nhieàu nhaùnh soâng, chia nhau ôû treân, roài gaëp nhau ôû döôùi. Laøng maïc hay moä phaàn ôû gaàn giao thuûy (caùch ngaõ soâng chöøng vaøi traêm thöôùc) laø toát.
d- Haø tu hôïp khaåu (Ù合口): Hai nhaùnh soâng cuøng ñoå vaøo moät nôi cöûa soâng caùi (gioáng nhö hai caùi raâu toâm).
e- Tieàn aùn (前案): Moät ngoïn nuùi thaáp, moät ñoài goø… nhoâ leân tröôùc maët moät ngoâi laøng, ngoâi moä hay moät cô quan, coù ñöôïc caûnh cuoäc naøy laø raát toát.
AÙp duïng phong thuûy ñòa lyù xaõ An Hoøa Beán Goã ta thaáy, An Hoøa naèm trong vò theá Ñaäu Bao. Neáu quay maët veà Nam, beân phaûi laø Ñaïi giang Ñoàng Nai roäng lôùn vaø hieàn hoøa, beân traùi giaùp quoác loä 51, xa hôn laø ñoàng ruoäng ñoài goø. Phía Nam coù Tam giang khaåu, cuoái xaõ veà phía Nam laø noäi minh ñöôøng[2] roäng chöøng daêm maãu; beân kia Tam giang khaåu laø ngoaïi minh ñöôøng[3]. Qua khoûi ngoaïi minh ñöôøng gaëp nuùi Baø Vaõi laøm tieàn aùn, laøm toân veû quí phaùi cho bổn xaõ. Khu Long Bình Taân coù cuoäc ñaát cao laøm Haäu Chaåm (caùi goái).
Trong quaù khöù, vuøng ñaát An Hoûa Beán Goã ñaõ xuaát hieän nhieàu baäc taøi danh, chaéc chaén raèng vôùi cuoäc ñaát aáy, trong töông lai seõ xuaát sinh nhieàu ngöôøi taøi tuaán. Ñaây laø cuoäc ñaát toát chaúng khaùc naøo moät ñaïi ñòa thu heïp. Nhìn moät khía caïnh ñaëc bieät, ta thaáy theo ñòa lyù hình theå xaõ An Hoøa naèm treân ñaàu moät con roàng lôùn laø huyeän Long Thaønh (), bôûi chöõ Long () ñoâi khi cuõng ñöôïc duøng theo nghóa Roàng (). Naèm treân ñaàu con roàng lôùn, cuõng theo ñòa lyù hình theå, xaõ An Hoøa ñöôïc bao boïc bôûi 4 con roàng nhoû theo theá Töù long trieàu nguyeät laø xaõ Long Höng (龍興) phía Taây Nam, laøng Long Phöôùc () phía Ñoâng, khu phoá Long Ñieàm ( = roàng nguû say) cuûa phöôøng Long Bình Taân phía Taây vaø khu phoá Long Bình () cuõng cuûa phöôøng Long Bình Taân (平津) phía Baéc. Rieâng toaøn phöôøng Long Bình Taân thì nhö moät con roàng uoán khuùc oâm quaán laáy xaõ An Hoøa. Xaõ coøn ñöôïc naêm phöôùc ñòa chaàu quanh theo theá Nguõ phöôùc laâm moân (五福Õ), xaõ Phöôùc Taân (福新) ôû phía Ñoâng, xaõ Tam Phöôùc (三福) ôû phía Nam, aáp Phöôùc Chaâu (福州, xöa laø xaõ) ôû phía Taây Nam, xaõ Phöôùc Toaøn (福全) vaø xaõ Phöôùc Gia (福嘉).
Nhö vaäy theo phong thuûy, xaõ An Hoøa laø moät cuoäc ñaát ñaïi quyù Long trieàu Phöôùc laâm chaû traùch noù laø xaõ giaøu coù vaên vaät nhaát trong huyeän Long Thaønh töø xöa ñeán nay, taøi nguyeân phong phuù, anh taøi loãi laïc, khí phaùch haøo huøng. Cuoäc ñaát naøy cuõng öu ñaõi ngöôøi ñòa phöông khaùc ñeán cö nguï, nhö baûn thaân chuùng toâi töø ngaøy veà ñaây ôû cuõng taïo ñöôïc chuùt danh tieáng nhaát ñònh. Traân troïng caûm ôn ñaát cuõ ñaõi ngöôøi môùi !
Laøm con daân moät xaõ danh tieáng anh huøng nhö theá maø ngöôøi An Hoøa khoâng thaáy töï haøo sao? Neáu töï haøo thì phaûi taøi boài cho xaõ mình ngaøy theâm thònh vöôïng veà moïi maët.

(Phần tiếp): IV- CÖÔNG VÖÏC CHÍ...
...


[1][1] Baûn ñoà du lòch ghi.
[2] Treân keà Tam giang khaåu, töùc vaøm OÂng Maäu.
[3] Minh ñöôøng quoác söï. Qua nghóa phong thuûy, Minh ñöôøng laø moät baõi roäng.

Thứ Bảy, 21 tháng 10, 2017

NAM TIẾN VÀ DẤU TÍCH HẬU DUỆ THÁI DƯƠNG THẦN NỮ! (P6)

CHUYÊN KHẢO VỀ NAM BỘ
I- NAM TIẾN
Phần 1: TÌM DẤU HẬU VỆ THÁI DƯƠNG THẦN NỮ

Ảnh vẽ các chiến binh Samurai vào cuối thế kỷ 16.

Đầu thế kỷ thứ 17, Campuchia lúc bấy giờ đang bị ảnh hưởng chi phối bởi vương quốc Ayutthaya (Xiêm la - ngày nay là Thái Lan). Sau 10 năm bị cầm giữ làm con tin ở Xiêm La, hoàng tử Ponhea Nhom, thái tử con vua Khmer Borommarcha VII trở về nước lên ngôi vua, xưng là Chey Chettha II (Khmer: ជ័យជេដ្ឋាទី២, 1576–1628) (Khmer: ជ័យជេដ្ឋាទី២, 1576–1628).

Với hùng tâm khôi phục đế quốc Khmer, vua cho lập kinh đô mới ở Oudong (1618), nổ lực phát triển kinh tế, quân sự; tìm kiếm sự hổ trợ từ nhiều nguồn lực bên ngoài, nhằm đưa đất nước trở về độc lập, thoát khỏi ách kềm kẹp của vương quốc Ayutthaya.

1- NHỮNG CHIẾN BINH SAMURAI.
Theo các ghi chép của các cha đạo Dòng Tên thời kỳ ấy cùng các nghiên cứu mới nhất; người Nhựt Bổn đã có mặt tại vương quốc Khmer từ cuối thế kỷ 16 qua các quan hệ thương mại mua bán, đến đầu thế kỷ 17 thì số lượng người Nhựt ở đây lên đến khoảng 1.500 người, họ được quy hoạch sống tập trung ở 2 khu gần Phnom Penh (1614) và Ponhea Leu (1616).

Họ là những:

*Thương nhân, đến đây buôn bán và thường dân làm các công việc hỗ trợ.

*Người công giáo phải bỏ đất nước ra đi, vì luật cấm đạo của Mạc Phủ Tokugawa.

*Lực lượng chiến binh Samurai đến đây có thể qua hai thời điểm:
1- Trận chiến nổi tiếng nhất lịch sử Nhựt Bổn: trận Sekigahara (Quan nguyên chi chiến) xảy ra năm 1600.
2- Trận vây hãm Ōsaka (1614-1615)

Các chiến binh này thuộc lực lượng của các lãnh chúa đối nghịch với Tướng quân Tokugawa Ieyasu (Đức xuyên gia khang, người chiến thắng và lập ra Mạc phủ từ 1603 đến 1867). Bị thất bại trong 2 trận chiến trên, một số các chiến binh đã rời khỏi đất nước, phiêu bạt đến các nước lân bang.

Khi đến đất mới, đa số họ làm nghề lính đánh thuê, vệ sĩ , sĩ quan cao cấp trong các chính quyền sở tại.

2- DẤU TÍCH HẬU DUỆ THÁI DƯƠNG THẦN NỮ.

Thời gian đầu họ vẫn giữ mối liên lạc với nước mẹ qua các chuyến hàng buôn bán của các thương gia, các hoạt động của các vị thừa sai công giáo, các gián điệp của lực lượng Samurai lưu đày mơ ngày phục hận…
Nhưng mơ ước một ngày sẽ trở về quê mẹ của cộng đồng lưu dân này đã chấm hết khi lệnh Tỏa Quốc do Mạc phủ ban hành.

Tỏa Quốc (Sakoku) có nghĩa là "khóa đất nước lại" là chính sách đối ngoại của Mạc phủ, theo đó không người nước ngoài nào được vào Nhựt bổn hay người Nhựt được rời xứ sở; kẻ vi phạm phải chịu án tử hình. Lệnh này và một số chính sách, chiếu chỉ ban hành từ năm 1633 đến 1639 , vẫn hiệu lực đến năm 1853 và cho mãi đến năm 1868, lệnh cấm dân Nhựt xuất ngoại vẫn còn hiệu nghiệm.

Không như các cộng đồng lưu dân khác cùng đến đất này: Chine, Cochinchine, Champa…Chính với sự phong tỏa đất nước gắt gao, không có thông thương qua lại giữa lưu dân với đất mẹ…qua nhiều thế hệ, các cộng đồng lưu dân này cuối cùng đã hòa tan vào các cộng đồng khác cư trú tại địa phương. Do đứt hẳn mối dây liên hệ với nước mẹ, thiếu người Nhựt mới đến và rất ít khả năng tự đổi mới, di sản văn hoá, ngôn ngữ, tôn giáo, truyền thống của họ đã tự biến mất.

*Theo nghiên cứu mới nhất của ông Hiroshi Sugiyama năm 2004, nhóm ông đã phát hiện ra dấu vết một ngôi làng Nhựt Bổn từ thế kỷ 17 tại xã Ponhea Lueu, cách Phnom Penh 25 km về phía bắc. Phát hiện dưới tầng đất cho thấy, có khoảng 100 người Nhựt đã sống trong làng trong thời gian đó và hầu hết họ đều tham gia vào các hoạt động tôn giáo và buôn bán.

*Chúng tôi đọc trong các bản đồ cổ được vẽ vào thế kỷ 17 và đầu thế kỷ 18, phát hiện khu vực Mỹ Tho- Bến Tre ngày nay, con sông đổ ra cửa biển hướng đông- cửa Đại được ghi chú là:
R. Japonoise, Japanese River, R. Iapante.

Qua tham khảo các thư tịch cổ của Việt Nam:

1/Trong Gia Định Thành Thông Chí của quan Trịnh Hoài Đức chép trể nhất là vào năm 1820, mục Trấn Định Tường:
..."Giồng Nhựt Bổn: ở cồn Nhựtt Bổn, trồng bông vải, khoai lang, khoai nước. Nhà cửa ẩn hiện trong bóng tre trúc, cổ thụ um tùm" (trang 54)
..."Đại Hải Môn (cửa Đại)...phía tây cảng có cồn Nhựt Bổn, trên cồn có trạm đồn trú.
2/Trong Đại nam Nhất Thống Chí- Tập 5, tỉnh Định Tường chép:
.."Giồng Nhựt Bổn: ở cách huyện Kiến hòa 65 dặm về phía đông" (trang 109)
..."Tấn cửa Đại:....Bãi Nhựt Bổn ở phía tây lạch..." (trang 127)
mặt cồn nỗi cát ngầm, tục gọi là cồn Tàu..." (trang 57)
3/Trong địa bạ Minh Mạng 1836 :

Tỉnh Định Tường, huyện Kiến Hòa, tổng Hòa Thanh có

(1) Minh Đức thôn ở xứ Nhựt Bổn.

(2) Thọ Phú thôn ở xứ Nhựt Bổn.

4/Trong Nam Kỳ Lục Tỉnh của Duy Minh Thị soạn năm 1872- Đại Việt Tạp Chí ấn tống năm 1944.

Mục tỉnh Định Tường, trang 59 thấy chép: Hướng tây là cù lao Nhựt Bổn, trên cù lao có đồn thủ ngự, trước có cồn cát nổi tục danh là cồn Tàu…

Dựa vào các tư liệu trên, chúng tôi tra cứu thêm các tài liệu khác thì thấy các địa danh này, ngày nay thuộc xã Thừa Đức và các vùng lân cận thuộc Huyện Bình Đại, tỉnh Bến Tre.

Phải chăng trong suốt thế kỷ 16, đầu thế kỷ 17 trước các cuộc nội chiến triền miên, và sự xâm nhập của chính quyền đàng trong, một số lưu dân Nhựt Bổn ở Phnom Penh đã chạy ra cửa biển định cư, hướng về biển đông mong ngày về cố thổ… thế nhưng lệnh phong tỏa tại Nhựt Bổn vẫn nghiêm ngặt, khốc liệt…Họ đã tụ cư lại nơi đây đây, vỡ hoang đất đai, xây dựng xóm làng trên các cồn, giồng đất, qua vài thế hệ, họ dần dần hòa tan vào các cộng đồng lân cận…ngày nay chỉ còn lưu dấu lại các địa danh ở miền đất này !

Ảnh 02- Sông Tiền trong 1 bản đồ cổ thế kỷ 17 được chú là sông Nhựt Bổn



Ảnh 03- Xác định xứ Nhựt Bổn trong thư tịch xưa, nay là vùng cửa Đại-tỉnh Bến Tre ngày nay.




Ảnh 04-Người Nhựt Bổn trong 1 ấn phẩm xuất bản năm 1595.




Ảnh 05- Bản đồ Angkor Wat do người hành hương Nhựt Bổn vẽ vào khoảng năm 1623-1636.








Ảnh 06- Tranh vẽ một lưu dân Nhựt Bổn tại Đông Nam Á vào thế kỷ 17.




TƯ LIỆU THAM KHẢO:

1- Gia Định thành thông chí- Trịnh Hoài Đức.

2- Đại Nam nhất thống chí- Quốc sử quán triều Nguyễn.

3- Nghiên cứu địa bạ triều Nguyễn, Định Tường- Nguyễn Đình Đầu.

4- Nam kỳ lục tỉnh Địa dư chí- Duy Minh Thị, Đại Việt tạp chí 1944.

5- https://en.wikipedia.org/wiki/Chey_Chettha_II

6- https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Sekigahara

7- https://vi.wikipedia.org/wiki/Cu%E1%BB%99c_v%C3%A2y_h%C3%A3m_%C5%8Csaka

8- https://vi.wikipedia.org/wiki/Sakoku

9- https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%9Fi_ngh%C4%A9a_Shimabara

10-https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n

11-http://www.discovernikkei.org/en/journal/2014/11/6/japanese-diaspora-cambodia/

12-THE JAPANESE DIASPORA IN THE SEVENTEENTH CENTURY: http://www.redalyc.org/pdf/361/36100305.pdf



Biên Hòa , Nguyên- Phong Lê- Ngọc- Quốc

Phone: 0903906956





Thứ Sáu, 21 tháng 7, 2017

HOÀNG HẬU Samdach Bhagavati Brhat..., NÀNG LÀ AI?

*Nam Tiến (p1)
Tranh vẽ người Quảng Nam trong tác phẩm Boxer codex- 1590.

Theo thư tịch cổ thì vùng đất nam bộ ngày nay, xưa kia vốn là đất Chân Lạp.

Chính Sử:
Đại nam thực lục- tiền biên của quốc sử quán thấy truyện về Chân Lạp bắt đầu được chép từ năm 1658:

- Tháng 9 năm mậu tuất (1658) vua nước Chân Lạp (vốn tên là Cao Miên) là Nặc Ông Chân xâm lấn biên thùy. Dinh Trấn Biên báo lên, Chúa sai Phó tướng Trấn Biên là Tôn Thất Yến, Cai đội là Xuân Thắng, Tham mưu là Minh Lộc (2 người đều không rõ họ) đem 3.000 quân đến thành Hưng Phước (bấy giờ gọi là Mỗi Xuy, nay thuộc huyện Phước Chính, tỉnh Biên Hòa) đánh phá được, bắt Nặc Ông Chân đưa về. Chúa tha tội cho và sai hộ tống về nước, khiến làm phiên thần, hàng năm nộp cống.

Ngoại Sử:
Biên niên sử của Cao Miên chép về vùng đất này vào thời kỳ ấy có nhiều sự kiện hơn:

*Gaston Maspéro:
-Vị vua mới lên ngôi là Chey Chettha II (Ponhea Nhom) cho xây một cung điện tại Oudong, ở đây ông làm lễ thành hôn với một công chúa con vua An nam. Bà này rất xinh đẹp, về sau có ảnh hưởng lớn đến vua. Nhờ bà mà một phái đoàn An nam đã xin và được vua Chey Chettha II  cho lập thương điếm ở miền nam Cao Miên, nơi này nay gọi là Sài Gòn.
(Trích trong tác phẩm L’ Empire Khmer )

*Jean Moura:
Tháng 3 năm 1618,... vua An Nam gả một người con gái cho vua Cao Miên. Công chúa này rất đẹp, được nhà vua yêu mến và lập làm hoàng hậu tước hiệu Samdach...
(Trích trong tác phẩm Royaume du Cambodge-1883)

*Henri Russier:
Chúa Nguyễn lúc bấy giờ rất vui mừng thấy Cao Miên muốn giao hảo bèn gả công chúa cho vua Cao Miên. Công chúa xinh đẹp và được vua Miên yêu quý vô cùng...Năm 1623, sứ bộ Việt từ Huế đến Oudong yết kiến vua Cao Miên, dâng ngọc ngà châu báu, xin người Việt được khai khẩn và lập nghiệp tại miền Nam...Hoàng hậu xin chồng chấp thuận và cua Chey Chetta đã đồng ý...
(Trích trong Histoire sommaire du Royaume de Cambodge- 1914)

*Achille Dauphin Meunier:
Năm 1623, Chey Chettha II, người đã cưới công chúa Việt Nam, được triều đình Huế giúp đỡ để chống lại quân Xiêm... Một sứ bộ Việt Nam đã tới bảo đảm với Chey Chetta về sự ủng hộ của triều đình Huế. Sứ bộ xin phép cho dân Việt Nam tới lập nghiệp Việt Nam tới lập nghiệp ở các tỉnh phía Đông Nam Vương Quốc. Vua Cao Miên cho phép lập một phòng thu thuế tại Prey- Kôr để hỗ trợ việc định cư... 
(Trích trong cuốn Le Cambodge- 1965)

Như vậy từ đầu thế kỷ thứ 17, theo biên niên sử Cao Miên thì vua Chey Chettha II đã cưới một người con gái của chúa Sãi (Nguyễn Phúc Nguyên), và do ảnh hưởng của mối quan hệ ấy, quân và dân Đại Việt đã từng bước có mặt trên vùng đất Mô Xoài- Đồng Nai- Sài Gòn.
Khi tiếp cận các tài liệu này cụ Phan Khoang trong tác phẩm Việt Sử Xứ Đàng Trong- 1967 cũng đã đưa hành trạng của vị Hoàng Hậu Cao Miên gốc Việt vào chương Nam Tiến, mục II trang 309:

- Vua Chân Lạp Chey Chetta II muốn tìm một đối lực để chống lại lân bang Tiêm La nguy hiểm kia, đã xin cưới một công chúa Nguyễn làm hoàng hậu, trông mong được sự ủng hộ của triều đình Thuận Hóa, và chúa Hi Tông, có mưu đồ xa xôi, năm 1620 đã gả cho vua Chân Lạp một công chúa...
Trong phần ghi chú ông có bàn :

 Việc này, sử ta đều không chép, có lẽ các sử thần nhà Nguyễn cho là việc không đẹp, nên giấu đi chăng? Nhưng nếu họ quan điểm như vậy thì không đúng. Hôn nhân chính trị, nhiều nước đã dùng, còn ở nước ta thì chính sách đã đem lại ích lợi quan trọng. Đời nhà Lý thường đem công chúa gả cho các tù trưởng các bộ lạc thượng du Bắc Việt, các bộ lạc ấy là những giống dân rất khó kiềm chế. Nhờ đó mà các vùng ấy được yên ổn, dân thượng không xuống cướp phá dân ta, triều đình thu được thuế má, cống phẩm; đất đai ấy, nhân dân ấy lại là một rào dậu kiên cố ở biên giới Hoa-Việt để bảo vệ cho miền Trung Châu và kinh đô Thăng Long. Đến đời Trần, chính đôi má hồng của ả Huyền Trân đã cho chúng ta hai châu Ô, Lý để làm bàn đạp mà tiến vào Bình Thuận. Sử ta không chép, nhưng theo các sách sử Cao Miên do các nhà học giả Pháp biên soạn, mà họ lấy sử liệu Cao Miên để biên soạn thì quả Chey Chetta II năm 1620 có cưới một công nữ con chúa Nguyễn. 
Giáo sĩ Borri, ở Đàng Trong trong thời gian ấy cũng có nói đến cuộc hôn nhân này. Xem "Đại Nam liệt truyện Tiền biên" (mục Công Chúa), thấy chúa Hi Tông (tức chúa Sãi) có bốn con gái, hai nàng Ngọc Liên, Ngọc Đãng thì có chép rõ sự tích chồng con, còn hai nàng Ngọc Vạn, Ngọc Khoa thì chép là "khuyết truyện", nghĩa là không có tiểu truyện, tức là không biết chồng con như thế nào. Vậy người gả cho vua Chey Chetta II phải là Ngọc Vạn hoặc Ngọc Khoa[sic].

Xem trong Đại nam liệt truyện, mục Truyện các công chúa- Chúa Hi Tông (Chúa Sãi- Nguyễn Phúc Nguyên) có bốn người con gái:
1- Hoàng nữ Ngọc Liên 
Là chị cùng mẹ với hoàng tử Kỳ gã cho trấn biên doanh trấn thủ phó tướng Nguyễn Phúc Vinh (Vinh là con trưởng Mạc Cảnh Huống).
2- Hoàng nữ Ngọc Vạn 
Là em cùng mẹ với hoàng tử Kỳ, không có truyện.
3- Hoàng nữ Ngọc Khoa 
Là em cùng mẹ với hoàng tử Kỳ, không có truyện.
4-Hoàng nữ Ngọc Đỉnh 
Sinh mẫu là ai không rõ, lấy phó tướng Nguyễn Cửu Kiều. Năm Giáp tý (1684, Lê Chính Hòa năm thứ 5), mùa đông, Ngọc Đĩnh Mất.
Tương tự, trong Généalogie des Nguyễn avant Gia Long (Phổ hệ nhà Nguyễn trước Gia Long) của hai cụ Tôn Thất Hân và Bùi Thanh Vân- Bulletin des Amis de vieux Huế- 1920; cũng chỉ ghi: Ngọc Vạn, Ngọc Khoa là con gái thứ của Sãi vương, không để lại dấu tích.

Không rõ có tài liệu nào ngoài suy đoán chưa chắc chắn của cụ Phan Khoan năm 1968 "Vậy người gả cho vua Chey Chetta II phải là Ngọc Vạn hoặc Ngọc Khoa" ; mà trong Biên Hòa Sử Lược Toàn Biên xuất bản năm 1971- tập 1 Trấn Biên Cổ Kính, mục 1- Lược Sử (qua các thời đại), trang 21; cụ Lương Văn Lựu chép:
- Năm 1618:
Vua nước Chân- Lạp (trở nên là Kampuchéa sau này) là Chey Chetta II, dời đô từ Lovéa- Em về Oudông (Vương-Luông-La- Bích ?), liên lạc với Đại-Việt, thôn tính lần hồi nước Chiêm-Thành và đến năm 1620, cưới công-chúa Ngọc-Vạn, ái nữ của chúa Sãi Hi-Tông Nguyễn-phước-Nguyên. Với cuộc hôn nhân Lạp-Việt nầy, đưa đến việc thiết-lập các cơ sở đầu tiên của Nguyễn- Chúa tại xứ Nông Nại. Phủ chúa đã gây ảnh hưởng mạnh-mẽ ở triều đình Lạp  Man và trên đất Thủy-Chân-Lạp [sic]

Đến năm 1995 bản sách Nguyễn Phúc Tộc Thế phả được xuất bản tại Huế, trong phần tiểu sử người con gái thứ hai của Chúa Sãi là hoàng nữ Ngọc Vạn- không có truyện, nay được bổ sung:
Để tỏ tình thân thiện với lân bang, năm Canh thân (1620), Ngài gả công chúa Ngọc Vạn cho  vua Chân Lạp là Chey-Chetta II. năm Quí hợi (1623) một phái bộ miền Nam đi xứ qua Chân Lạp xin với vua Chey-Chetta II nhường lại một dinh điền ở Mô Xoài gần Bà- rịa ngày nay, vua Chân Lạp phải bằng lòng. Ngoài ra vua còn cho người Việt đến canh tác tại vùng đó. [sic]

Ghi chép của linh mục Cristoforo Borri - Roma 1631

Lúc bấy giờ, vào thời điểm các sự việc xảy ra mà chúng tôi trình bày ở trên; tại Đàng trong hiện diện các linh mục thừa sai Dòng Tên; trong đó có linh mục Christoforo Borri, ông đã có những ghi chép đầy thú vị về vùng đất này.
 Linh mục Christoforo Borri sinh ra trong một gia đình có địa vị tại Milano- Ý. Ngày 16 tháng 9 năm 1601, ông gia nhập Dòng Tên khi 18 tuổi. Năm 1616, từ Ma Cao Borri được gửi đi truyền giáo tại Đàng trong cùng với linh mục Pedro Marques; hai người đáp thuyền vào năm 1618. Ông cùng với hai linh mục Francisco de Pina và Francesco Buzomi đến lập cơ sở truyền giáo tại Nước Mặn (Quy Nhơn). Borri ở Hội An từ 1618 đến 1622. 
Năm 1631, tại Roma, ông cho xuất bản cuốn sách nổi tiếng bằng tiếng Ý :
Relatione della nuova missione delli P.P. della Compagnia di Gesù al Regno della Cocincina , Rome, Francesco Corbelletti- 1631 (“Tường thuật về sứ mạng mới của các linh mục thuộc phái đoàn Dòng Tên ở Vương quốc Đàng Trong”).
Cùng năm này sách được tái bản ở Milan; một bản dịch tiếng Pháp của linh mục Antoine de la Croix, người xứ Renne, công bố ở Lille cũng vào năm 1631. Cuối cùng người ta dịch nó bằng tiếng Hà Lan ở Liège, bằng tiếng Latin ở Vienne, rồi bằng tiếng Đức và tiếng Anh (theo tư liệu trong B.A.V.H tập 1931); Trong tài liệu này Bori có vài dòng về lai lịch của cô con gái của Chúa Sãi gả cho vua Chân Lạp”.
Từ bản gốc xuất bản tại Ý “ Rome, Francesco Corbelletti- 1631”  trung tá A. Bonifacy, giảng viên tập sự bộ môn lịch sử địa phương ở Viện đại học Hà Nội, đặc phái viên của trường Viễn đông bác cổ đã dịch và được đăng trên B.A.V.H tập XVIII năm 1931, lai lịch của cô con gái của Chúa Sãi gả cho vua Chân Lạp” nằm tại chương VII trang 70- 71.
Nội dung:
“En outre, il est continuellement à préparer et à mettre en marche des farces pour soutenir le roi du Cambodge,  mari d’une de ses filles bâtarde, le secourant de ses galères et de ses soldats contre le roi du Siam. C’est ainsi que partout, aussi bien sur terre que par mer, résonne le nom glorieux, et est honorée la valeur des armées de la Cochinchine” [sic].

Bản dịch của trung tá A. Boniface, được kiểm duyệt bởi các học giả Viện Viễn Đông Bác Cổ, liệu có chính xác theo nguyên tác "Relatione della nuova missione delli P.P. della Compagnia di Gesù al Regno della Cocincina , Rome, Francesco Corbelletti- 1631"  hay không? và lai lịch cô con gái của Chúa Sãi gả cho vua Chân Lạp” mà linh mục Borri “mắt thấy tai nghe” ghi chép lại tại Đàng Trong từ năm 1618 đến năm 1621 liệu có khả tín hay không?...

Bí mật lịch sử vẫn còn ở trước mặt chúng ta!
Nguyên Phong- Lê Ngọc Quốc.

* Bản tiếng Ý cổ 1631:
In oltre ftà in continui preparamenti e moti d’arme
per fouuenire al Re di Cam-bogia marito d’vna fua figlia baftarda foccorrendolo e con Galere, e co’ foldati contro il Re de Siam, che però per ogni parte cofi di terra, come di mare rifuona gloriofo il nome, & honorato il grido del valore dell’Armi della Cocincina.

(Đa tạ lão đại đã nhọc công trợ giúp)

 Tranh vẽ được cho là cảnh hộ tống một công nương con chúa Sãi gả cho một thương gia Nhật Bản

Tranh mô tả sinh hoạt của người Đàng Trong trong tác phẩm
Một chuyến du hành đến xứ Nam Hà 1792 - 1793
-J. Barrow.


Tranh mô tả sinh hoạt của người Đàng Trong trong tác phẩm
Một chuyến du hành đến xứ Nam Hà 1792 - 1793
-J. Barrow.




Thứ Sáu, 24 tháng 3, 2017

THÀNH CỔ BIÊN HÒA- TRUY TÌM DẤU XƯA

Dấu vết Thành Biên Hòa trong bản đồ năm 1926 ( bộ sưu tập của Nguyễn Đình Đầu)
Tháng giêng năm Mậu Tuất (tháng 2 năm 1838), vua Minh Mạng sai phái 4.000 binh dân xây đắp lại Thành theo thiết kế kiểu Vauban, bằng đá ong. Đây là công trình trọng đại nên ngoài quan tỉnh, còn sai phái thêm quan tỉnh Gia Định và Bình Thuận giám sát công việc. Thành có chu vi 338 trượng, cao 8 thước 5 tấc, dày 1 trượng 5 thước , xung quanh chân thành bên ngoài có hào rộng 3 trượng, sâu 6 thước. Bốn cửa thành : Đông- Tây- Nam- Bắc, mỗi cửa đều có cầu đá bắc qua hào thành, để làm lối lưu thông ra vào. Cửa Nam nhìn ra sông Phước Long (sông Đồng Nai), bên trong thành, chính giữa dựng 1 kỳ đài cao, công sở, kho lẫm, khám đường.
*Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Đầu:
1 thước=0.424m
1 trượng= 10 thước=4.24m
1 tầm =1/2 trượng= 2.12m


Theo họa đồ: LEVER DE LA PLACE DE BIEN-HOA et de ses environs (tỉ lệ 1/12.000) ta thấy Thành Biên Hòa có bình đồ hình vuông, hoa mai 4 cánh; nằm trong phường Quang Vinh. Bốn cổng thành hướng đông- tây- nam bắc có bình đồ hình vòng cung (bán nguyệt) trước 4 cổng thành có cầu bắc qua hào thành nối với các con lộ bên ngoài. Nếu so với các bản đồ năm 1926, 1930, 1965 và bản đồ vệ tinh tháng 10/ 2016, ta có thể thấy cổng thành Nam giáp đường Cách mạng tháng tám giao vời đường Hoàng Minh Châu; cổng thành Tây giáp đường Huỳnh Văn Lũy nối dài; cổng thành Đông giáp đường Phan Đình Phùng giao với đường Trần Minh Trí; cổng thành Bắc nay nằm trong con hẽm số 176 đường Phan Đình Phùng.
Trong mặt cắt Thành tỉ lệ 1/300, ta thấy tường thành cao 4m. Tường ốp đá ong mặt bên ngoài, mặt cắt hình thang, đáy trên (mặt thành) dày 0.5m, đáy dưới rộng 1.5m âm sâu dưới mặt đất khoảng 1m. Mặt trên thành được đắp đất rộng thêm 1m (tổng cộng rộng 1.5m). Đáy thành rộng 9.6m, vát ngược hình thang, tầm cao 3m là con đường rộng 3m (thấp hơn mặt thành 0.9m) chạy bao quanh vòng thành, là con đường vận chuyển, trấn thủ chiến lược. Bên ngoài có đường đắp chạy bao quanh chân thành rộng 8.4m; kế tiếp là hào nước rộng 14m, sâu 2,4m.

Tài liệu mô tả Thành Biên Hòa trong tuần báo L'ILLUSTRATION, JOURNAL UNIVERSEL số ra ngày 01/03/1862 tại Pháp.
“T.B. Tiếp theo lá thư, tôi gởi cho ông phần mô tả thành Bien-hoa, dựa theo một bản phác họa của bộ phận công binh của đoàn xuất chinh. Thành Bien-hoa, tọa lạc ở tả ngạn dòng sông cùng tên, là một hình vuông mỗi cạnh 296m, ở mỗi giữa cạnh có phần lồi tròn để bảo vệ các góc thành. Do người Annam xây dựng khoảng 1789, theo sơ đồ của đại tá Olivier (do Louis XVI điều qua), thành Bien-hoa có thể đồn trú khoảng 15 ngàn người. Mặt nghiêng tường thành được xây bằng gạch, cao 4m, tựa đỡ cho bờ thành có trắc diện mỏng. Phía trước là đường quanh bờ kè, rộng 8m, cặp theo hố sâu 2m, rộng 13m. Có bốn chiếc cầu bằng đá bắc qua hố, trục cầu tương ứng với trục của những phần hình cong của công trình. Ta vào thành qua bốn cái cửa hoặc cửa khuất ở phía bên phải của cầu, cách phần lõm vào (hình thành bởi những phần lồi và mặt tiền) 25m. Phần vũ trang gồm đại pháo nhiều kích cỡ, bằng gang hoặc là bằng đồng, cùng với khá nhiều máy bắn đá. Có 12 tòa nhà, và ngoại trừ bốn, tất cả đều là mồi cho hỏa hoạn.
(Người dịch Nguyễn Minh Hoàng- Sun Yata)
Nguyên Văn:
P. S. Je vous donne, à la suite de ma lettre, la description de la citadelle de Bien-hoa, d'après un croquis fait par le service du génie du corps expéditionnaire.

La citadelle de Bien-hoa, située sur la rive gauche de la rivière du même nom, est un carré de 296 mètres de côté, présentant, au milieu de chaque face, une partie circulaire saillante destinée à flanquer les angles de l'ouvragc. Construite par les Annamites, vers 1789, d'après les plans du colonel Olivier, envoyé par Louis XVI, elle pouvait contenir une garnison d'environ quinze mille hommes. L'escarpe en maçonnerie de 4 mètres de hauteur, soutenant un rempart d'un faible profil, est précédée d'une berme de 8 mètres de largeur, en avant de laquelle se trouve un fossé de 2 mètres de profondeur et de 13 mètres de largeur. On passe le fossé au moyen de quatre ponts en pierre, dont les axes correspondent à ceux des parties circulaires de l'ouvrage, et l'on pénètre dans l'intérieur par quatre portes ou poternes situées à droite des ponts, à 25 mètres du rentrant formé par les parties arrondies et les faces. L'armement consistait en canons de divers calibres tant en fonte de fer qu'en bronze, et en une grande quantité de pierriers. Les bâtiments étaient au nombre de douze; ils ont, à l'exception de quatre, été la proie des flammes.
 A. Spooner.


Bản vẽ bình đồ Thành Biên Hòa xưa chồng lên vị trí tương đối trên bản đồ phường Quang Vinh Thành phố Biên Hòa
Trích trong: Thành Biên Hòa và các cơ sở thiết chế tín ngưỡng- Nguyên Phong Lê Ngọc Quốc (bản thảo)

Thứ Sáu, 3 tháng 3, 2017

THIÊN LÝ CÙ BIÊN HÒA- GIA ĐỊNH (P3)

BƯỚC CHÂN CHINH PHỤC ĐẤT PHƯƠNG NAM!

Có những khi trên đường thiên lý
trông trời nam, ta chợt thấy hãi hùng!
Trên đầu ta, trời rộng vô cùng,
và trước mặt, đất dài vô tận.
Mặc, rừng thiêng, nước độc, chông gai!
Ta vẫn bước với chân trần Giao Chỉ.
Tiếng cọp um, vượn gào cùng khỉ.
Ta bổng lo, ta bỗng thấy ngại ngùng!.. ( Tèo can-cook)


Biên Hòa vùng đất luôn hấp dẫn từ bao đời nay. Trên hơn 300 trước, lưu dân Việt, Chăm, Hoa... từng lớp, từng lớp đã lặng lẽ dứt ruột rời bỏ mái nhà, gia đình, gia hương, mồ mả ông bà tổ tiên...tiến về phương nam- miền đất Hứa ! Họ mong mỏi tạo dựng một cuộc sống tốt hơn cố hương, dành cho con cháu mai hậu một vùng đất mới, một cuộc sống sung túc, tươi đẹp!

Miền đất mới này có quá nhiều sông rạch, tất nhiên khi di chuyển trên thuyền bè sẽ thuận lợi hơn về tốc độ, thời gian , sức lực…nhưng từ những ngày ấy đa số lưu dân là bần nông từ xa đến, họ chỉ có đôi chân trần, cùng ý chí cang trường...Khi gặp được cuộc đất tốt, họ dừng chân, phá đất, lập làng; đoàn lưu dân tiếp sau cứ thế, mở đường tiến về phương nam. Theo dấu chân mở cõi, những con đường hình thành, nối các thôn làng với nhau, liên kết giao thương trao đổi, qua lại mua bán...


Con đường thiên lý ngày ấy từ Bình Thuận dinh đi Biên Hòa trấn, cũng chỉ là con đường đất, nối các làng mạc thưa vắng với các thị tứ nhỏ bé của Biên Hòa xưa (bao gồm cả tỉnh Bà Rịa- Vũng Tàu ngày nay). Hai bên đường là rừng rậm, bải lầy, trảng cát hoang vắng. Lúc này còn nhiều cọp, voi, thú dữ và cả thổ phỉ; cho nên, thường các bộ hành phải kết hợp, lập đoàn từ 7 ~ 8 người trở lên, trang bị vũ khí mới dám vượt qua.
Năm 1859 Vua Tự Đức thấy đường quan lộ các tỉnh từ Khánh Hòa trở vào Nam, rừng rậm, vắng không có người ở, các người đi đường qua lại, đã lo về việc đói khát, lại không có chỗ nghỉ đỗ. Vua sai các quan tỉnh lệnh cho các phủ huyện chiêu mộ nhân dân (không cứ dân nội tịch hay ngoại tịch) đều làm nhà ở ven đường, bán cơm nước, cấp tiền công cho mỗi nhà 20 quan, hoặc 15 quan, 3 năm người nào thành cơ chỉ, không phải trả tiền lại. Thuê dân phu sửa tước cây cỏ, san bằng chổ hiểm chổ cao, phái lính bắn ác thú, để cho tiện việc nhân dân đi lại
(Đại Nam thực lục, Đệ tứ kỷ- quyển XX, kỷ mùi Tự Đức năm thứ 12) Nguyễn Thông một quan lại nhà Nguyễn; trong một chuyến đi trên thiên lý cù, khi dừng chân trên đoạn giữa Long Thành và Bà Rịa, ông đã cảm tác:
Tiếng ve ra rả từ đâu ?
Lại thêm chiều tới dạt dào bi thương.
Chồn chân nghỉ lại ven đường,
Rừng sâu vắng vẻ bặt không dấu người.
Sương đêm rơi áo ướt vùi ,
À uôm tiếng cọp, rụng rời bước mau!
Nhớ ai xa thẳm thêm sầu ,
Bơ vơ nào biết về đâu bây giờ ?
(Long Thành- Phước Tuy đồ trung hoài cảm)












(Nguyễn Thông 阮通 (1827-1884) tự là Hy Phần, biệt hiệu Ðôn Am, người huyện Tân Thạnh (Gia Ðịnh). Năm 23 tuổi đậu cử nhân trường thi hương Gia Ðịnh (1849) được bổ làm huấn đạo huyện Phong Phú, tỉnh Gia Định. Năm 1859, quân Pháp đánh Gia Ðịnh, Ông giúp việc quân 2 năm. Sau hàng ước 1862, ông được bổ đốc học tỉnh Vĩnh Long. Năm 1867, Pháp chiếm 3 tỉnh miền Tây, Ông được bổ ra Trung. Nhân mắc bệnh, ông cáo quan về nghỉ, dựng nhà riêng gọi là Ngọa Du Sào, gần thị xã Phan Thiết cùng các bạn làm thơ ngâm vịnh.)

Ngoài thủy lộ giao thông có từ khi mở đất, sau một thời gian ổn định, triều đình chúa Nguyễn, đã mở thêm đường bộ thông thương giữa 2 dinh Trấn Biên và Phiên An, có lẽ căn bản dựa trên những con đường nhỏ nối các thôn làng từ trước.

“ Khi mới khai thác thì bắc đầu từ phía bắc Tất Kiều đến Bình Giang, ruộng ao sình lầy, đường bộ chưa đắp, hành khách muốn qua Biên Hòa hoặc lên Thủy Vọt đều phải đi đò dọc. đến đời Thế Tông năm thứ 11 Mậu Thìn (1748), nhân có việc Cao Miên cảnh báo, quan điều khiển Nguyễn Hữu Doãn mới đo đạc giăng dây làm đường thẳng, gặp chỗ có kinh ngòi thì bắc cầu, chỗ bùn lầy thì đắp đất và cây gỗ. Từ cửa Cấn Chỉ của thành đến bến đò Bình Đồng dài 17 dặm, bờ phía bắc là địa giới Biên Hòa có đặt trạm Bình Đồng, đi về phía bắc qua núi Châu Thới, đến bến đò Bình Tiên rồi qua bến Sa Giang (Rạch Cát- cù lao phố) do đường sứ Đồng Tràm xuống Đồng Môn thôn xuống Mô Xoài, ấy gọi là đường thiên lý. Trên đường này chỗ nào gặp sông lớn theo lệ có đặt đò qua, người chèo đò được miễn sưu dịch khác.
(Trích mục: Đường thiên lý- Trấn Phiên An- Thành trì chí- Gia Định thành thông chí của Trịnh Hoài Đức)
Trước đó trong Phủ biên tạp lục, Lê Quý Đôn có chép:
“ Miền ấy nhiều sông ngòi, đường thủy nhiều chằng chịt. Đường bộ không tiện. Người đi buôn đường thủy dùng thuyền to, tất phải mang theo cái thuyền nhỏ để tiện khi đi vào các sông ngòi nhỏ. Từ cửa sông cho đến đầu nguồn phải đi đến 6, 7 ngày, hết thảy đều là đồng ruộng, trông mông mênh bát ngát và bằng phẳng. Đất ấy giồng lúa rất tốt. Lúa nếp lúa tẻ đều trắng và mềm. 
(Phủ biên tạp lục, viết ở Gác Tiêu-Dương, thành Phú-Xuân. Cảnh-Hưng năm thứ 37 tháng 8 ngày rằm Bính Thân (1776). Quyển thứ VI- Thổ sản Nguời dịch : Ngô Lập Chí- Khoa Xã Hội- Truờng Đại Học Tổng Hợp Hà Nội- 1959)
Bản đồ năm 1862 của người Pháp, ta thấy có đoạn thiên lý cù từ chợ Bình Tiên (đối diện cù lao phố- Biên Hòa) đến Don Chai- Đồng Cháy (khoảng 15.679 m)
Phần 1: Thiên lý cù đoạn từ Trấn Biên đi bến Bình Đồng giáp ranh giới Phiên Trấn đầu thế kỷ 19 (trích Hoàng Việt Thống Nhất Dư Địa Chí- Lê Quang Định)
...Chợ thôn Bình Tiên, tục gọi là chợ Lò Giấy (nay là khu vực gần đồn công an phường Bửu Hòa- Biên Hòa), đi 150 tầm đến cầu xã Tân Bản ( cầu nay vẫn còn tên này), cầu dài 3 tầm…cầu Ba ván dài 2 tầm+1.033 tầm+ 500 tầm thì đến núi Châu Thới, núi ở bên trái đường đi+ 3.489 tầm thì đến cầu Suối Nhum, cầu dài 5 tầm+ 780 tầm thì đến điếm thôn Bình Đất Thượng, tục gọi là Quán mít + 2.400 tầm đến ngã ba điếm Đồng Cháy+ 229 tầm
Đến bến đò Đồng Cháy, sông rộng 110 tầm, đến đầu địa giới dinh Phiên Trấn.
Tổng cộng đoạn này hết 8.591 tầm, theo cách tính 1 tầm = 1.825m thì ta có đoạn này dài (8.591x 1.825m) Tổng = 15.679m.

Dựa trên bản đồ google map :
Tổng= 15.210 m.
Từ đồn công an phường Bửu Hòa, đi hướng Tây Nam về phía Bùi Hữu Nghĩa/ ĐT16 :40m
Rẽ trái tại nem nướng Hồng Hoa vào Bùi Hữu Nghĩa/ ĐT16: 10m
Rẽ phải tại Nem Nướng Hồng Hoa về hướngNguyễn Tri Phương/ ĐH11 :300m
Rẽ phải tại Trường mẫu giáo Bửu Hòa vào Nguyễn Tri Phương/ ĐH11, băng qua Clb Bida 298 (ở bên phải cách 77 m) :1.400m
Băng qua Cửa Hàng Sắt Thép Đình Trình (ở bên trái cách 24 m)
Tại vòng xuyến, đi theo lối ra thứ 1 vào Quốc lộ 1K/ Xa lộ Hà Nội: 4.300 m
Chếch sang trái tại Dịch Vụ Cầm Đồ An Khang vàoBảo vệ tuyến ống nước thô: 1.300m
Rẽ trái về hướng Bảo vệ tuyến ống nước thô: 36 m
Rẽ phải về hướng Bảo vệ tuyến ống nước thô: 9 m
Rẽ phải về hướng Bảo vệ tuyến ống nước thô: 35m
Rẽ trái vào Bảo vệ tuyến ống nước thô: 1.400m
Rẽ trái tại Đức An Paper Power Unit vào Xa lộ Đại Hàn/ QL1A: 230 m
Rẽ phải tại Cơ Sở Thuận Hưng vào Lê Văn Chí
Băng qua Tiệm Sửa Xe Quốc Thống (ở bên phải cách 27 m): 2.400m
Tại Cửa Hàng Điện Cơ Năm Hữu, tiếp tục vàoNguyễn Văn Bá, băng qua Công Ty TNHH Xây Dựng Rạng Đông - Cn (ở bên trái cách 42 m): 2.900m
Rẽ phải vào Nhà Máy Điện Thủ Đức/Số 1
400 m đến đường Số 1, 450 m thì đến bờ sông Sài Gòn (bến đò Đồng Cháy xưa)
Tổng= 15.210 m.
So sánh hai số liệu đo đạc hai con đường:
năm 1806 = 15.679 m

năm 2016 = 15.210 m
Ta thấy chênh lệch 479 m...

Phần 2 : Thiên lý cù đoạn từ bến Bình Đồng ranh giới Trấn Biên đi đến chợ Thị Nghè đầu thế kỷ 19. (trích Hoàng Việt Thống Nhất Dư Địa Chí- Lê Quang Định)

(Còn tiếp)


Trích trong: Thành Biên Hòa và các cơ sở thiết chế tín ngưỡng- Thiên Lý Cù- Nguyên Phong Lê Ngọc Quốc (bản thảo)
TÀI LIỆU THAM KHẢO:
(1) Gia Định thành thông chí- Trịnh Hoài Đức- Hậu Học Song Hào Lý Việt Dũng dịch và chú thích- NXB Đồng Nai 2006.
(2) Hoàng Việt thống nhất dư địa chí- Lê Quang Định
(3) Đại Nam Thực Lục- Quốc sử quán
(4) Nghiên cứu địa bạ triều Nguyễn Biên Hòa- Nguyễn Đình Đầu.
(5) Đại nam Quốc Lược Sử- Alfred Schreinr, Sài Gòn 1906
(6) Khâm định đại nam hội điển sự lệ-Nội các triều Nguyễn.
(7) Đại Nam nhất thống chí- Nội các triều Nguyễn.
(8) Biên Hòa sử lược toàn biên- Lương Văn Lựu.
(9) 85 sắc phong ở Miếu công thần tại Vĩnh Long.Thư viện khoa học tổng hợp Tp HCM 2013.
(10) 290 năm (1715- 2005) Văn Miếu Trấn Biên- Thành Ủy, UBND Thành phố Biên Hòa
(11) Đại Nam Thực Lục, Quốc Sử Quán Triều Nguyễn
(12) Minh Mệnh Chính Yếu, Quốc Sử Quán Triều Nguyễn.
(13) http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k62202176.item
(14) Việt Nam phong tục – Phan Kế Bính.
(15) Việt điện u linh tập- Lý Kế Xương.
(16) Nghi và văn cúng chữ Hán ở thành phố Biên Hòa, Bảo Tàng Đồng Nai, nhà xuất bản Đồng Nai, 2013- Hậu học song hào Lý Việt Dũng dịch và chú thích-
(17) Cơ sở tín ngưỡng và truyền thống ở Biên Hòa, Phan Đình Dũng
(18) Người Pháp và người Annam, bạn hay thù- Philipe Devillers- Nhà xuất bản tổng hợp thành phố Hồ Chí Minh.
(19) Hồ sơ khoa học di tích lịch sử- kiến trúc nghệ thuật thành phố Biên Hòa- Ban di tích thành phố Biên Hòa.
(20) Lịch sử cuộc viễn chinh nam kỳ năm 1861-Le1opold Pallu, Hoàng Phong dịch và bình- Nhà xuất bản Phương Đông 2008
(21) tuần báo Le Monde Illustré của Pháp, số 254 năm thứ 6, ra ngày 22/02/1862
(22) Lý lịch sự vụ, nguyên tác Nguyễn Đức Xuyên, dịch và khảo chú: Trần Đại Vinh- Tạp chí nghiên cứu và phát triển số 6(123) và số 7(124) năm 2015
(23) Một số tài liệu trên internet và tư liệu điền dã
(24) http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k62202176.item
(25) https://www.delcampe.net/fr/collections/cartes/autres/carte-lever-de-la-place-de-bien-hoa-et-de-ses-environs-363149798.html

....