HÓC ÔNG CHE- HIỂN LÂM SƠN TỰ & SỰ TÍCH ĐẢ HỔ.

Trích tài liệu: Hiển Lâm sơn tự- Những ngôi chùa Đồng Nai (tập I), Giáo hội Phật giáo Việt Nam- Ban trị sự Tỉnh Hội Phật Giáo Đồng Nai- Nxb Văn hóa Thông tin- năm 2002.

Địa điểm: ấp 6, xã Hoá An, Tp. Biên Hòa

Năm khai sơn: 1920

Người khai sơn: Thiền sư Huệ Lâm

Viện chủ: Ni sư Thích nữ Diệu Thế

Người trụ trì: Đại đức Thích Huệ Ninh

Năm trùng tu: 1930

Hệ phái: Bắc Tông

Điện thoại: …

Từ trung tâm thành phố Hỏa Biển theo Quốc lộ 1K qua cầu Hóa An khoảng 200m tới ngã ba rẽ phải 500m là đến chùa Hiến Lâm. Chùa cách trung tâm thành phố Biên Hòa khoảng 2km theo đường chim bay về phía tây-nam, toạ lạc trên một ngọn đồi thấp nhìn xuống cánh đồng lúa xanh ngút ngàn, xa xa là con sông Đồng Nai uốn khúc.

Chùa Hiển Lâm Sơn

Hiển Lâm Sơn Tự hay chùa Hóc Ông Che cả tên dân gian lẫn tên chữ Hán đều chỉ một ngôi chùa ở chốn rừng sâu. Chùa do Thiền sư Huệ Lâm (tục danh Bùi Văn Tươi) khai sơn năm 1920. Thiền sư Huệ Lâm (1887-1945) là con một pháp sư danh tiếng ở Biên Hòa, khi lớn lên Thiền sư xuất gia làm đệ tử Hoà thượng Khánh Lâm ở chùa núi Châu Thới. Tục truyền sau một thời gian tu học, Huệ Lâm được thấy rất quí mến truyền hết những bí pháp và truyền rằng Huệ Lâm đi về phía hóc rừng nọ lập chùa để hoằng hóa chúng sanh. Thoạt đầu, ông xe một cái chòi nhỏ, có lẽ vì thế mà người ta gọi là "Hóc có ông che chòi". Lại có người cho rằng do đêm người ta nghe tiếng rừng thiêng lảnh lót như tiếng che ép mía nên gọi nơi đó là Hóc Ông Che. Thiền sư Huệ Lâm lẳng lặng giữa rừng, ngày ngày bốc thuốc chữa bệnh cho dân nghèo, đêm đêm tụng kinh siêu độ, cầu an. Hàng ngày ông đào đất đắp thành gò, lâu dần tạo thành quả đồi chẳng khác thiên tạo. Ngôi chùa cổ kính theo đó dựng lên. Ban đầu chỉ là ngôi chùa nhỏ, thấp, cột làm bằng gỗ thường, vách ván, mái lợp lá dừa nước, nền đất sét, dần dà những Phật tử đến đây kẻ góp công người góp của xây dựng lại chùa. Từ đó đến nay chùa đã nhiều lần trùng tu, tuy nhiên kiến trúc gỗ và mái ngói vẫn không thay đổi đến ngày nay.

Hiển Lâm Sơn Tự thực sự là một quần thể tín ngưỡng đa tạp: Chùa, miễu, am. Mỗi cơ sở thờ tự của chùa đều có một truyền thuyết khác nhau phản ánh chặng đường khẩn hoang kỳ vĩ của những người đi mở đất ở xứ Đồng Nai. Đảnh bà thờ Linh Sơn thánh mẫu, bà Ngũ Hành, bà Nữ Oa, được xây bằng đá xanh gồm những phiến đá có kích thước lớn (3mx20cmx20cm) ghép lại với nhau tạo thành.

Am chư vị thờ các vị âm binh, âm tướng cũng có một truyền thuyết rất thú vị: Thuở nọ, đây là một khu rừng hoang vắng đẩy thú hoang, chim chóc. Ở đó có một con cọp dữ khôn lanh không ai trừ được. Chính vì vậy mà khu rừng lại càng hoang vắng vì không mấy ai cả gan héo lánh vào. Thời đó, ở vùng Tân Khánh có thầy Năm Minh là người giỏi võ có tiếng và ở Tân Ninh (Dĩ An) cũng có một thầy võ xuất chúng ở miệt dưới về đây lập nghiệp. Cả hai kết nghĩa huynh đệ thân thiết như ruột thịt. Hôm nọ, biết cọp dữ làm hại người ở vùng Hóc Ông Che thì hai vị quyết định đưa đồ đệ đến tìm giết cọp. Họ chia lực lượng thành ba cánh, chặt cây phá bụi đi vào rừng sâu tìm cọp dữ mà đánh. Khoảng giữa buổi thì họ đụng cọp, người và thú đánh nhau từ sáng đến chiều không phân thắng bại. Đám học trò yếu sức dạt ra, chỉ còn lại hai thầy, tay đánh, miệng hô phù phép gọi âm binh, âm tướng suốt đêm. Sáng hôm sau dân làng nổi mõ cùng đám học trò vô rừng xem thì hỡi ơi, hai ông thầy võ bị cọp vỏ nằm chết bên xác cọp dữ. Tục truyền, đám âm binh, âm tướng của hai thấy võ gọi đến trợ lực vì chủ bị chết bất đắc kỳ tử, chưa kịp thu hồi nên chúng bơ vơ vất vưỡng nơi rừng hoang hiển lộng làm khiếp đảm người đời. Từ khi Thiền sư Huệ Lâm về đây lập chùa, nhờ đạo cao đức trọng của mình đã thu phục số âm nhơn này và lập am chư vị làm chỗ nương tựa cho chúng. Các tượng âm binh, âm tướng làm bằng gỗ có thể nói đây là một tập đại thành đặc biệt độc đáo theo khả năng tưởng tượng của người tạo tác. Theo nhà nghiên cứu dân gian Huỳnh Ngọc Trảng thì "Các tượng âm binh, âm tướng này phải chăng là những người Mọi ở đầu nguồn được mua làm điền nô, mỗi nhà có từ 50 đến 60 người. Trong buổi đầu khẩn hoang ở xứ Đồng Nai như tác giả Phủ Biên tạp lục đã đề cập đến từ cuối thế kỷ XVII".

          Chùa Hiển Lâm Sơn tọa lạc trên ngọn đồi thấp thành tạo nhờ công sức của những người khẩn hoang ở vùng đất này. Toàn cảnh chùa được bài trí rất đẹp, đường từ cổng vào chùa lát bằng gạch, đá xanh. Kiến trúc của chùa làm theo kiểu chữ Đinh (丁) gồm chánh điện, nhà Tổ và nhà giảng. Kiểu thức kiến trúc dạng tứ trụ, toàn bộ hệ thống cột, kèo, rui, mè của chùa bằng gỗ, mái lợp ngói vảy cá, móng cột và móng nên là những khối đá xanh. Mặt tiền chánh điện được làm theo kiểu chùa Huế. Nơi Bảo điện trang nghiêm thờ Tam thế Phật, Tứ Đại Thiên Vương, Chuẩn Đề, Phạm Thiên Đế Thích, Văn Thù Bồ Tát, A Nan, Ca Diếp, Bát bộ Kim Cương. Hai bên hành lang thờ Thập bát La Hán, Đạt Ma Tổ sư và Quan Thánh Đế Quân, Quan Bình, Châu Xương. Hậu điện thờ Phật Chuẩn Đề, bà Chúa khai sơn, đức linh bà Chúa khai sơn. Nhà hậu Tổ cũng xây theo kiểu tử trụ, khu vực trung tâm thờ Tổ Huệ Lâm Thiền sư, Phật Di Lặc Lục Lặc, Pháp Hoa Bồ tát, Đại Diệu tướng Bồ tát, Tam Tạng, Mẫu Công, Đạo Minh, Tôn Ngộ Không, Trư Bát Giới, Chủ Mang quỉ Vương, Sa Tăng. Ngoài ra, Am chư vị và tháp Tổ sư được xây bên phải chùa. Am chư vị thờ các âm binh, âm tướng, ông ba đầu sáu tay, ông ba mặt, ông ba sừng, ông hai sừng, ông một sừng.... và các âm nhơn khác.

          Điều đặc sắc nhất của chùa Hiển Lâm Sơn là các bộ tượng (gỗ và gốm đất nung) hiện đang thờ ở chùa.

          Bộ tượng gốm là do Sư Điền (pháp danh Lệ Hạnh-Thiền Viên) sinh năm 1893 là tác giả. Ông là người có năng khiếu tạo dựng, cùng với ông Bùi Văn Cần (là người giỏi làm nghề đồ mã), học nghề làm gốm từ ông Bùi Văn Láng và Bùi Văn Bồi. Sư Điền đến lò ông Trần Lâm tạo tác tượng tại chỗ, sau đó nung bằng trấu.

          Bộ tượng gốm đất nung này gồm 96 tượng, được làm thuần túy bằng phương pháp thủ công, là sản phẩm của những người thợ gốm không chuyên, tạo tác với những nét mộc mạc, hồn nhiên gần gũi với đời thường. Khác hẳn với những nét tôn nghiêm chuẩn mực thường gặp ở những bức tượng do giới chuyên nghiệp tạo tác, các tượng La Hán, Minh Vương, Ngọc Hoàng, Di Đà Tam tôn, Giám Trai, Địa Tạng, Táo Quân, Phật đản sinh, Di Lặc, Phật Chuẩn Đề, Chủ Mạng Quỉ Vương, Mẫu Công, Đạt Ma Tổ sư, Sa Tăng, Hộ Pháp, Bát bộ Kim Cương, Tứ Đại Thiên vương, Quan Công, các nữ thần.... Mỗi tượng đều đạt trình độ nghệ thuật đáng chú ý. Tượng Địa Tạng ngồi trên con Thanh Sư có thể nói là một tác phẩm nghệ thuật xuất sắc với tỷ lệ hợp lý, chuẩn mực, cách thể hiện khuôn mặt, đôi mắt tất cả tạo nên một thần thái trang trọng và độ lượng. Tượng Di Lặc Lục Lặc đã được sáng tạo trên sự cân nhắc đến từng chi tiết. Sáu đứa trẻ tượng trưng cho Lục căn (nhân, nhĩ, tỉ, thiệt, thân, ý) ở đây đã được bố trí hợp lý không làm cho rối rắm và hạn chế sự nổi trội của đối tượng chính đó là Phật Di Lặc như hầu hết các tượng thuộc để tài này mà chúng ta thường thấy trong các chùa ở Nam bộ. Các tượng Bát bộ Kim Cương đều có diện mạo thanh tú và hiền từ của "võ tướng, tướng văn" ít nhiều phóng túng trong ý tưởng sáng tạo. Điều này khác hẳn với vẻ oai vệ và dữ dội của các tượng Kim Cương khác.

          Trong hầu hết các chùa ở Nam bộ, các pho tượng lớn đều là tượng gỗ hay tượng làm bằng hợp chất xi măng. Chỉ duy nhất pho tượng Bồ tát Chuẩn Để của chùa Hóc Ông Che là tượng gốm đất nung đạt kích cỡ lớn. Nhận xét về tập hợp tượng đất nung ở chùa Hiển Lâm Sơn, nhà nghiên cứu Huỳnh Ngọc Trảng cho rằng: "Đây có thể coi là đỉnh cao của nghệ thuật tượng đất nung sơn thếp ở Đồng Nai. Rõ ràng bộ tượng này trở thành chuẩn mực nhờ sự gia công các thể phụ trang trí nhằm nâng loại tượng này lên một mức cao theo hướng dụng công tỉ mỉ. Đó là nét độc đáo hiếm thấy và không có một dị bản thứ hai nào".

          Bộ tượng gỗ "mục đồng" với 66 tượng gồm ông ba mặt, ông ba sừng, ông hai sừng, ông một sừng và các tượng âm nhơn khác. Tượng được tạo hình bằng phương pháp chặt mảng lớn đôi khi dừng lại ở mức tạo dáng phác thảo, tượng mới chỉ là phôi tỉ lệ tượng lùn, tất cả được sơn vẽ và có quần áo. Trong am chư vị, các tượng được bày trí gồm: tượng ông ba đầu sáu tay đứng giữa là thống lĩnh của các vị âm binh, âm tướng ở đây. Các tượng ông ba mặt, ông ba sừng, ông hai sừng và các vị âm nhơn khác đặt trên giá gỗ nằm ở hai bên tả hữu. "Nét đặc sắc của sưu tập tượng gỗ ở chùa Hiến Lâm Sơn là tính chất phi thường mà chủ tâm của người tạo tác nhằm vượt ra khỏi hiện thực, vượt lên trên hình ảnh của giới dương trần coi sự quái dị phi thực là yêu cầu chính của việc tạo hình lập dáng, của việc sơn vẽ điểm trang râu tóc". Khác với một số bộ tượng ở các nơi khác, tượng âm binh, âm tướng ở đây dường như không chịu ảnh hưởng của mặt tuồng mà có chút ít gần với tượng nhà mồ Tây Nguyên, tượng thần của vùng Mã Lai đa đảo" (Huỳnh Ngọc Trảng-Nguyễn Đại Phúc, Tượng Mục đồng, Nxb Văn hóa, 1996, Tr.89).

Ngoài ra, tại đảnh Bà còn thờ một pho tượng Nam thần bằng đá được tạc theo phong cách nghệ thuật Champa - hiện niên đại chưa xác định được.

          Chùa Hiển Lâm Sơn là một trong số rất ít những ngôi chùa ở Đồng Nai còn bảo lưu kiểu kiến trúc nghệ thuật cổ một ngôi chùa làm theo kiểu nhà tứ trụ với cột kèo bằng gỗ vững chắc, bao lam, hoành phi, liễn đối chạm trổ có nhiều dụng công và mang tính nghệ thuật cao. Những đề tài được khắc trên bao lam, hoành phi, liễn đối đều ẩn chứa những triết lý nhân sinh sâu sắc. Ngoài giá trị là cơ sở tín ngưỡng ở Đồng Nai, chùa Hiển Lâm Sơn là một minh chứng lịch sử phản ánh chặng đường khẩn hoang kỳ vĩ của những người đi mở đất phương Nam.

          Do vị trí "Hóc" hẻo lánh nên chùa là nơi nương náu hoạt động của những người yêu nước trong kháng chiến chống Pháp và Mỹ. Năm 1945, Yết Ma Thiện Niệm trụ trì chùa (khi Thiền sư Huệ Lâm viên tịch) là người tích cực tham gia kháng chiến, là Ủy viên tài chánh Phật giáo cứu quốc tỉnh Biên Hòa. Năm 1961, Yết Ma Thiện Niệm viên tịch đã giao lại cho Sư ông Thích Huệ Thành đảm nhiệm trụ trì và đặc cử cho Ni sư Thích nữ Diệu Thể là thành viên của Hội Phật giáo Cứu quốc tỉnh Biên Hòa trực tiếp quản lý chùa. Ni sư cùng đồng bào Phật tử đã có nhiều đóng góp tài vật cho kháng chiến. Ni sư Diệu Thể vì tuổi cao nên đã đề nghị Hòa thượng Thích Huệ Thành (nay đã viên tịch) cử Ban trụ trì gồm các vị: Thích Quảng Thiền, Thích Huệ Minh, Thích Huệ Thới, Thích Huệ Đạt (là đệ tử của Hòa thượng Thích Huệ Thành, dòng Lâm Tế thứ 41) có trách nhiệm chăm lo Phật sự tại chùa.

Trải qua gần 100 năm thành tạo và phát triển, chùa Hiển Lâm Sơn đã đồng hành cùng quê hương đất nước gìn giữ được nền đạo pháp, di tích của những bậc tiền bối để lại và hơn nữa còn phát huy được truyền thống uống nước nhớ nguồn của dân tộc. Hàng năm tham gia thường xuyên các phong trào từ thiện của địa phương và Trung ương, hiện trong chùa đang nuôi dưỡng một số người già neo đơn có công với cách mạng.

Trích: Hiển Lâm sơn tự- Những ngôi chùa Đồng Nai (tập I), Giáo hội Phật giáo Việt Nam- Ban trị sự Tỉnh Hội Phật Giáo Đồng Nai- Nxb Văn hóa Thông tin- năm 2002.

 

 TÀI LIỆU LƯU TRỮ CỦA VIỆN THÔNG TIN KHOA HỌC XÃ HỘI

THẦN TÍCH – THẦN SẮC LÀNG BÌNH TRƯỚC

Tục thờ vị thần bảo hộ (Thành hoàng) của làng Bình Trước (1939)

Địa danh: Làng Bình Trước (平竺村), tổng Phước Vinh Thượng (福榮上總), tỉnh Biên Hòa (邊和省).

I. NGƯỜI THỰC HIỆN

• Tác giả: Ông Hồ Văn Tam (Thầy Giáo Tam), 33 tuổi.
• Chức vụ thời điểm đó: Giáo viên tại Trường Tiểu học Bổ túc Biên Hòa.
• Năm ghi chép: 1939.
• 
  
  
  

II. ĐỊA DANH HÀNH CHÍNH

• Làng (Xã): Bình Trước (平竺村)
• Tổng: Phước Vĩnh Thượng (福榮上總)
• Tỉnh: Biên Hòa (邊和省)

III. THẦN HOÀNG (VỊ THẦN)

• a) Tên gọi dân gian: Bổn cảnh Thành hoàng.
• b) Bản chất: Thiên Thần.
• c) Truyền thuyết truyền miệng về vị thần: Cho đến thời vua Tự Đức, làng Bình Trước có một ngôi miếu (đền) là nơi người dân thờ cúng các cô hồn uổng tử, lang thang và các linh hồn không nơi chôn cất trú ngụ trong làng.

Một ngày nọ, trong buổi lễ định kỳ vào ngày rằm (ngày 15) tháng 11, vị Chánh Tế (người chủ trì buổi lễ), trong trạng thái xuất thần (bị nhập cốt/lên đồng), đã nói lớn những lời này:

"Ta là một vị thiên thần (thần trên trời). Ta được trời phái xuống để bảo đảm sự bình an cho dân làng. Là bậc làm chủ của tất cả các vong linh, dù là tốt hay xấu, ta chọn ngôi miếu này làm nơi ngự trị của mình."

Sau buổi lễ đó, các quan lại trong tỉnh đã tâu báo sự việc đã xảy ra lên vua Tự Đức. Nhà vua sau đó đã ban cho vị thần một đạo sắc phong hoàng gia bằng giấy màu đỏ, trên đó có ghi những chữ mạ vàng như sau:

"Bổn Cảnh Thành Hoàng Gia Tặng Bảo An Chánh Trực Đôn Ngưng Tôn Thần"

(Chữ Hán: 本境城皇[隍]家贈保安正直敦凝尊神)

Chi tiết các chữ Hán trên sắc phong: Bổn (本) – cảnh (境) – thành (城) – hoàng (皇) – gia (家) – tặng (贈) – bảo (保) – an (安) – chánh (正) – trực (直) – đôn (敦) – ngưng (凝) – tôn (尊) – thần (神).

• Ngày sắc phong: Năm Tự Đức thứ 5 (tức năm 1852).

💡 Chú thích của dịch giả / nhà nghiên cứu:

1.    Danh hiệu sắc phong: Đây là mỹ tự chuẩn mực mà triều Nguyễn (cụ thể là vua Tự Đức) thường gia phong cho các vị Bổn cảnh Thành hoàng ở Nam Bộ để chính thống hóa việc thờ tự, cầu tế cho địa phương được bình an, ngay thẳng, vững bền.

2.    Chữ viết: Ở chữ "hoàng" (皇), người viết sớ tay trong tài liệu gốc viết chữ Hoàng (皇 - vua), nhưng về mặt chuẩn tự của danh hiệu Thành hoàng, chữ này thường có bộ Phụ/Thổ để thành chữ Hoàng (隍 - hào thành), viết hoán dụ quen thuộc trong dân gian thời bấy giờ.

3.    Trang này cũng làm rõ cái kết của câu chuyện ly kỳ ở trang trước: vị thần sau khi "nhập cốt" chứng minh linh ứng đã được triều đình công nhận bằng sắc phong chính thức!

IV. NƠI THỜ TỰ (KHÔNG GIAN KIẾN TRÚC)

• a) Cấu trúc ngôi Miếu: Vị thần được thờ phụng trong một ngôi miếu lớn xây dựng bằng gạch đá/tường gạch vững chắc, mặt tiền hướng ra một khoảng sân rộng rãi nơi được dành riêng cho việc diễn ra các buổi hát tuồng/hát bội (théâtre) vào những ngày lễ hội hằng năm. Ở phía trước, ngay trong khoảng sân này, người ta có xây dựng một bức bình phong (cuốn thư) bằng gạch, một mặt có đắp nổi hình ông Hổ (cọp), mặt còn lại đắp hình Cá chép hóa rồng (Lý ngư hóa long). Ở hai bên chiều rộng của khoảng sân này, có hai ngôi miếu nhỏ (miếu thờ phụ) dành để thờ tự các bậc có công với làng: Tiền hiền và Hậu hiền.
• b) Cảnh quan xung quanh: Vị trí xây dựng ngôi miếu này xưa kia vốn là một khu rừng cây cổ thụ gỗ lớn (futaie). Hiện nay tại đây vẫn còn lại nhiều cây Dầu và cây Sao khổng lồ tỏa bóng mát che chở cho toàn bộ ngôi miếu. Ngôi Miếu trước đây được làm bằng gỗ, lợp mái ngói. Cách đây bốn mươi năm (năm 1899), được sự cho phép của Quan Tỉnh trưởng (Tuần phủ/Tri phủ), các kỳ mục (hương chức sắc trong làng) đã mở một cuộc quyên góp để dỡ bỏ ngôi Miếu cũ và xây dựng một ngôi Miếu khác bằng gạch đá (kiên cố) ngay tại vị trí đó. Các bàn thờ cũ bằng gạch đá được thay thế bằng các bàn thờ khác bằng gỗ, chạm khắc và sơn son thếp vàng. Các đồ thờ cúng: hoành phi (panneaux longitudinaux), câu đối (panneaux transversaux), lư hương, chân đèn bằng đồng, bình hoa và các loại binh khí thờ bằng gỗ sơn mài trang trí trên bàn thờ đều là đồ cung tiến của người dân, dâng lên vị Thần để cầu xin ngài ban phước lành.
• c) Quy định khu vực xung quanh Miếu: Nghiêm cấm người dân trồng trọt, giết mổ động vật, xây dựng nhà ở, hay dạo chơi giải trí trong khuôn viên của Miếu, cũng như không được phá tổ chim hoặc giết hại chúng. Phải ngả mũ (bỏ nón) mỗi khi đi qua trước cửa Miếu, và phải luôn giữ im lặng tuyệt đối tại đây. Không ai dám chặt củi trong khuôn viên Miếu. Cách đây bốn năm, một người nông dân chặt hai bó củi ở đây đã đột tử ngay sau khi trở về nhà.
• d) Chức năng hành chính & Bài trí:
• Đây là ngôi Miếu thờ Thành hoàng (Thần hộ mệnh) của làng, nhưng nó cũng được dùng làm đình làng (nơi hội họp) của các kỳ mục.
• Bài trí nơi thờ tự: Tại ngôi miếu (đình) của làng Bình Trước, vị thần được thờ phụng trên một ngai thờ, trên đó có một tấm bài vị (viết tay/chạm khắc) mang các chữ giống hệt như các chữ chúng ta đã đọc trong đạo sắc phong hoàng gia. Phía trước bàn thờ, ở hai bên, có dựng các loại binh khí bằng gỗ sơn son thếp vàng: gồm các cây kích (hallebardes) và giáo/thương (piques), là những biểu tượng cho uy quyền của thần.
• Kể từ ngày đó trở đi, hằng năm, dân làng đều tổ chức lễ tế thần vào ngày rằm (ngày 15) tháng 11. Người dân ở ấp Vĩnh Thạnh (một đơn vị hành chính thuộc làng Bình Trước, nơi đây cũng có một ngôi miếu riêng) cũng thờ phụng cùng một vị thần này. Vào ngày 12 tháng 11, trước khi kỳ đại lễ diễn ra, người ta sẽ rước chính đạo sắc phong hoàng gia này về ngôi miếu của ấp ấy.

💡 Ghi chú bổ sung về tư liệu:

• Ấp Vĩnh Thạnh rước sắc: Chi tiết người dân ấp Vĩnh Thạnh sang rước sắc phong về miếu của ấp vào ngày 12 tháng 11 trước ngày chính lễ (15/11) là một tư liệu dân tộc học rất hay về sự giao thoa, chia sẻ sắc thần giữa "đình cái" (đình chính) và các miếu ấp địa phương tại Biên Hòa xưa.
• Cây Dầu và cây Sao: Chi tiết này gián tiếp xác nhận các vùng quanh Bình Trước, Biên Hòa thời kỳ đầu thế kỷ 20 vẫn còn lưu dấu vết của những khu vườn rừng nguyên sinh (rừng rậm nhiệt đới Đông Nam Bộ với đặc trưng là các họ cây dầu, cây sao cổ thụ).

V. NGÀY DIỄN RA CÁC NGHI LỄ VÀ TẾ TỰ

• a) Ngày 15 tháng 11 (Âm lịch): Dân làng tổ chức một ngày lễ long trọng tại đây nhằm kỷ niệm ngày vị thần hiển linh (hóa thần).
• b) Các ngày lễ tiết khác trong năm:
• Ngày 25 tháng 12 (Chạp): Dân làng làm một ngày lễ gọi là "Đóng cửa rừng" (Lễ tạ bìa rừng). Sau ngày lễ này, những người dân làm nghề trong rừng phải trở về nhà và chuẩn bị cho ngày Tết. Nếu ai vẫn ở lại trong rừng, vị thần sẽ không bảo hộ nữa và tính mạng của họ sẽ gặp nguy hiểm.
• Ngày mùng 7 tháng 1 (Giêng): Dân làng làm lễ gọi là "Mở cửa rừng" (Lễ mở cửa rừng/Khai sơn). Sau lễ này, những người dân sống dựa vào sản vật của rừng có thể vào rừng, làm ăn yên ổn dưới sự che chở của vị thần.
• Ngày 15 tháng 1 (Rằm tháng Giêng): Dân làng tụ họp tại miếu; dâng các lễ vật lên vị thần, cầu xin thần bảo hộ cho mùa vụ trồng lúa sắp bắt đầu.
• Ngày 15 tháng 7 (Rằm tháng Bảy): Khi việc cấy lúa gần như đã hoàn thành; tại miếu sẽ diễn ra một buổi lễ để cầu xin vị thần ban cho một vụ mùa bội thu.
• Ngày 15 tháng 10 (Rằm tháng Mười): Thời điểm bắt đầu mùa gặt. Đây là lúc dâng lên vị thần những hạt cơm mới (Lễ hạ điền / Cúng cơm mới).
• c) Nghi lễ trừ tà dịch bệnh: Hằng năm, vào ngày mùng 10 tháng 3, vào thời điểm thường xảy ra các dịch bệnh, người dân tổ chức một lễ trừ tà (lễ tống ôn/tống quái), nghi thức này nhằm xua đuổi các tà ma ngoại đạo đang gieo rắc bệnh tật cho dân làng ra khỏi địa phận của làng.
• d) Các dịp cầu cúng khác:
• Bất cứ khi nào có người đau ốm, họ đều đến cầu xin vị thần giúp cho nhanh chóng khỏi bệnh.
• Đôi khi, khi một học trò đỗ đạt trong kỳ thi, người cha sẽ tổ chức một buổi lễ tại miếu để tạ ơn vị thần đã âm thầm che chở, bảo hộ. Trong buổi lễ này, tất cả các hương chức bô lão (hương thôn notables) trong làng đều được mời đến để cùng chung vui, ăn tiệc.

VI. LỄ VẬT (SẮP ĐẶT ĐỒ CÚNG)

• a) Lễ vật trong các kỳ lễ thông thường: Ngoại trừ ngày đại lễ rằm tháng 11 (15/11 Âm lịch), vào các kỳ lễ tiết khác trong năm, dân làng dâng lên vị thần: cơm chín, gà, đầu heo, trái cây, bánh trái, rượu, trà, v.v... Chi phí cho các kỳ lễ này do các hương chức và người dân tự nguyện đóng góp theo phần (góp tiền cheo/tiền lộc).
• b) Lễ vật trong ngày đại lễ (Kỷ niệm ngày hóa thần 15/11):
• Ngày trước (Thời xưa): Dân làng phải dâng cúng đủ bộ Tam sinh gồm: một con trâu, một con lợn (heo), một con dê, cùng các mâm xôi nếp chín.
• Thay đổi sau này: Khoảng thập niên 1880-1890, đã có một cuộc cải cách về mặt tế tự. Lễ vật giờ đây được giảm bớt, chỉ còn lại một con heo và các mâm xôi nếp.
• c) Trang trí bàn thờ: Khám thờ/Bàn thờ được bài trí trang nghiêm với lư hương (bát nhang), chân đèn (chân nến), các bình hoa được cắm một cách nghệ thuật, và các mâm ngũ quả được xếp theo hình tháp hoặc sắp đặt theo hình dáng của một trong bốn loài linh vật (Tứ linh): long (rồng), lân (kỳ lân), quy (rùa) và phụng (phượng hoàng).

VII. PHÂN ĐỊNH TRÁCH NHIỆM & PHẨM LỘC THEO HẠNG CHỨC

Chi phí cho các lễ vật do các hương chức cựu nhiệm hoặc đương nhiệm và các quan khách gánh vác. Các hương chức được chia thành năm hạng đóng góp như sau:

Hạng	Chức vụ hương chức	Khoản tiền nộp	Lễ vật kèm theo	Ghi chú thay thế
Hạng 1	Hương cả, Hương chủ, Hương sư, Hương trưởng	1 đồng 20 xu ($1,20)	1 mâm xôi nếp chín	Nếu thiếu mâm xôi nếp chín thì phải nộp thay bằng 1 đồng 00 xu ($1,00).
Hạng 2	Hương chánh, Hương giáo, Hương quản	1 đồng 00 xu ($1,00)	1 mâm xôi nếp chín
Hạng 3	Hương bộ, Hương thân, Thôn trưởng, Hương hào	0 đồng 80 xu ($0,80)	1 mâm xôi nếp chín
Hạng 4	Chánh lục bộ, Phó lục bộ	0 đồng 60 xu ($0,60)	1 mâm xôi nếp chín
Hạng 5	Biện, Trùm, Trưởng, Cai tuần, Cai thị, Phó việc	0 đồng 40 xu ($0,40)	1 mâm xôi nếp chín

• Lưu ý: Những người được các hương chức mời đến tham dự lễ hội có thể tùy tâm quyên góp một số tiền nhất định.

🍖 Quy định phân chia phẩm lộc (Chia lộc biếu phần) sau nghi lễ:

Sau các nghi lễ, lễ vật được dùng để chuẩn bị cho bữa yến tiệc... Phần còn lại được phân chia cụ thể:

• Hạng 1° (Hương chức đương nhiệm): Được 1 mâm xôi và một miếng thịt lợn sống.
• Hạng 2° (Cựu hương chức / cựu nhiệm): Được nửa mâm xôi và một miếng thịt lợn sống.
• Hạng 3° (Khách mời): Nếu còn dư, có thể tùy nghi biếu mỗi khách mời một đĩa xôi và một miếng thịt lợn.

VIII. SỐ LƯỢNG NGƯỜI HÀNH LỄ (BAN TẾ TỰ) & TRAI GIỚI

• Số lượng ban tế tự: Tại làng Bình Trước, số lượng người hành lễ là 115 người (bao gồm các hương chức cựu nhiệm hoặc đương nhiệm).
• Nghi thức hành lễ chính:
• Trong suốt buổi lễ, vị Hương cả lớn tuổi nhất có trách nhiệm dâng cắm ba cây nhang (hương) lớn vào lư hương. Chính vị này sẽ thay mặt cho toàn thể hương chức và dân chúng để thỉnh mời Đức Thần về dự lễ.
• Các nghi thức động tác được thực hiện theo lệnh xướng của hai người xướng lễ (học trò lễ) đứng túc trực ở hai bên cạnh ông ta.
• Vị hương chức cao cấp nhất, lớn tuổi hơn những người khác, sẽ được chỉ định để đảm nhiệm vai trò Chánh tế (Chủ tế) – người đứng đầu cuộc tế lễ; hỗ trợ cho ông là vị Phó tế (Bồi tế) cũng được chọn trong số những người lớn tuổi nhất. Theo lệnh xướng của hai học trò lễ, vị Chánh tế dâng các lễ vật lên Đức Thần.
• Thờ phụng Tả ban - Hữu ban: Ở hai bên chính điện là nơi thờ tự các vị hộ vệ/tùy tùng của Thần: "Tả ban và Hữu ban". Trong khi buổi lễ chính dâng lên Đức Thần đang diễn ra, hai vị hương chức khác (được lựa chọn từ những người có phẩm hàm và lớn tuổi nhất) cùng với bốn học trò lễ khác cũng thực hiện các nghi thức tương tự trước bàn thờ của các vị hộ vệ này.
• Sau khi nghi thức đầu tiên kết thúc, tất cả các thành viên khác trong ban tế tự, tùy theo thứ bậc và theo lượt của mình, mỗi người sẽ thực hiện ba lạy trước chính điện, sau đó lạy trước các bàn thờ phụ.
• Quy định về việc giữ gìn trai giới:
• Ngày trước: Ba ngày trước khi diễn ra lễ hội tế Thần, các thành viên ban tế tự bắt buộc phải tuân thủ một số quy tắc nghiêm ngặt về kiêng cữ (xem thêm ở mục XI), điều này ngày nay không còn áp dụng nữa.
• Hiện tại: Trước và trong suốt buổi lễ, các người tế tự phải tắm rửa, vệ sinh sạch sẽ. Các vai trò cốt cán chịu trách nhiệm dâng cắm ba cây nhang lớn vào lư hương như Chánh tế, Phó tế, Tả ban và Hữu ban bắt buộc phải là những người đã lập gia đình và không vướng tang chế.

IX. LỄ PHỤC KHI HÀNH LỄ

• Đối với 5 vị tế tự quan trọng nhất (Chánh tế, Phó tế, Hương cả, Tả ban, Hữu ban): Trong suốt các buổi lễ, chỉ duy nhất 5 vị này mới quấn khăn xếp đen (khăn đóng), mặc áo dài màu xanh lam ống tay rộng (áo thụ), và tập tục bắt buộc họ phải đi chân đất. Mỗi người hành lễ sẽ thực hiện các động tác cúi mình hoặc quỳ lạy theo lệnh xướng được xướng lên bởi hai học trò lễ.
• Đối với các thành viên khác trong ban tế tự: Khi phần hành lễ của năm vị tế tự chính kết thúc, các thành viên khác mặc quốc phục, đội khăn xếp đen, áo dài bình thường (áo dài đen truyền thống) sẽ lần lượt theo thứ tự cấp bậc đã nêu ở trên để tiến hành lễ lạy trước bàn thờ.

X. CÁC ĐIỀU CẤM KỴ & LUẬT PHẠT VẠ (HƯƠNG ƯỚC LÀNG)

• Trong việc thờ phụng cũng như trong đời sống thường nhật, người dân không phải tuân theo điều cấm kỵ nào đặc biệt nữa.
• Quy định xử phạt khi vi phạm luật làng: Trong trường hợp xảy ra vi phạm, người phạm lỗi sẽ bị phạt một khoản tiền là 1 đồng 20 xu ($1,20). Vị Hương chánh (khi vắng mặt sẽ được thay thế bởi chức Hương quản) có thẩm quyền phán quyết.
• Các hành vi bị phạt tiền (phạt vạ):

1.    Tỏ ra vô lễ hoặc không tuân lệnh các bậc kỳ mục cao cấp trong những ngày diễn ra lễ tế.

2.    Không hoàn thành một cách nghiêm túc nhiệm vụ được giao phó.

3.    Gian lận, thiếu trung thực trong việc mua sắm lễ vật.

4.    Say xỉn gây mất trật tự hoặc ăn nói càn rỡ, bừa bãi.

5.    Trong lúc nóng giận lại tranh cãi và lăng mạ nhau tại chốn đình trung.

6.    Mang đến đình một mâm xôi nếp nấu không chín (bị sống hoặc khê).

• Thời hạn thi hành và quyền khiếu nại: Thời hạn quy định để thi hành án phạt là hai mươi bốn giờ. Số tiền thu được từ việc phạt vạ này sẽ được nộp vào quỹ của Miếu. Những người phạm lỗi nếu không phục hình phạt đã đưa ra thì có quyền khiếu nại lên Quan Cai Tổng. Các cơ quan thẩm quyền hành chính cũng có quyền can thiệp bằng cách xem xét lại sự việc để phán quyết xem họ có tội hay vô tội.
• Biện pháp cưỡng chế: Trong trường hợp người phạm lỗi không chịu thi hành án phạt, các hương chức sẽ áp giải người đó lên Quan Cai Tổng hoặc Đại lý hành chính (Phái viên hành chính). Sau khi các khoản tiền phạt đã được nộp xong, tùy theo mức độ nghiêm trọng của sai phạm và dựa trên sự bàn bạc của Hội đồng kỳ mục, người phạm lỗi sẽ bị xử phạt hành chính đơn thuần, hoặc bị trục xuất khỏi Hội đồng kỳ mục, hoặc bị tước quyền tham gia tế lễ thờ Thần trong một khoảng thời gian nhất định hoặc thậm chí là suốt đời.

XI. SỰ TIẾN TRIỂN CỦA VIỆC THỜ TỰ (SO SÁNH XƯA VÀ NAY)

Trong những năm gần đây (tính đến 1939), đã có một sự thay đổi (tiến triển) rõ rệt trong việc thờ phụng tại địa phương:

Nội dung	Thuở xưa (Ngày trước)	Thời hiện tại (Năm 1939)
Lễ vật hiến tế đại lễ	Dâng cúng bộ Tam sinh sống gồm: 1 con trâu, 1 con dê, 1 con lợn.	Lễ vật hiến tế chỉ còn 1 con lợn duy nhất.
Trách nhiệm mâm xôi	Tất cả người hành lễ đều phải tự chuẩn bị một mâm xôi nếp.	Có thể thay thế bằng cách nộp khoản tiền 1 đồng 00 xu ($1,00) vào Quỹ của đình.
Tục tế lợn sống	Cách đây 10 năm (khoảng 1929), trước khi chọc tiết lợn để làm lễ, người ta khiêng nó còn sống đến trước bàn thờ để trình Thần, cho lợn uống một ly rượu. Người đồ tể phải thực hiện ba lạy trước bàn thờ rồi mới hạ thịt. Nếu hạ thịt mà lợn kêu rống thì năm đó làng gặp điềm gở.	Tập tục này ngày nay không còn nữa.
Vị trí thờ Tiền - Hậu hiền	Các bàn thờ Tiền hiền và Hậu hiền được đặt ngay bên trong ngôi đền chính.	Được thờ tại hai ngôi miếu nhỏ xây tách biệt ở phía trước đền.
Số lượng ban tế tự	Ít hơn.	Ngày càng tăng lên (đạt mốc 115 người).
Quy định trai giới	Ba ngày trước đại lễ, người hành lễ bắt buộc phải ăn chay và ngủ dưới đất (đất cát).	Điều này hiện nay không còn tồn tại nữa.
Điều cấm kỵ ngày Tết	Từ ngày 25 tháng Chạp đến mồng 7 tháng Giêng: Nghiêm cấm vào rừng làm việc vì Thần bận không bảo vệ được khỏi hổ dữ. Nếu có đám tang thời gian này thì cấm mang trống (tam-tam) và chũm chọe (não bạt) ra khỏi đền, tang lễ phải làm trong im lặng.	Người dân không còn tuân theo các điều cấm này nữa.

(Tài liệu gốc của Thầy giáo Hồ Văn Cam tạm dừng lại tại đây)

🖼️ PHẦN PHỤ LỤC: HÌNH ẢNH MINH HỌA TRONG TÀI LIỆU ORIGINAL

Mâm xôi nếp đơm cao (Hình 1) Tái hiện mâm xôi tế của hương chức	Trang phục học trò lễ (Hình 3) Mặc lễ phục, đội mũ tế, đi giày hạ chỉnh tề
Trang phục Chánh tế (Hình 2)	Hình vẽ Thần Thành Hoàng (Tranh dân gian)

Trấn Biên, ngày 09 tháng 07 năm 2026

Dịch giả, dàn trang hệ thống: AI
Biên tập: Nguyên- Phong Lê Ngọc Quốc.