BIÊN HOÀ DẤU YÊU!

GIẢ THUYẾT VỀ NGUỒN GỐC ĐỊA DANH “ĐỒNG NAI” NAM BỘ:

DẤU TÍCH KÝ ỨC CỐ HƯƠNG TỪ VÙNG VÂN PHONG – NHA-RU?

Lê Ngọc Quốc [1]

Dẫn nhập

Địa danh Đồng Nai- Vũng Nhà Ru (vịnh Vân Phong)

An Nam Đại Quốc họa đồ của linh mục Taberd 1838

Trong lịch sử Nam tiến của dân tộc Việt Nam, mỗi cuộc di dân không chỉ mang theo con người, gia sản và tín ngưỡng, mà còn mang theo ký ức quê hương. Một trong những biểu hiện rõ nhất của ký ức ấy là hiện tượng “mang tên làng cũ đặt cho vùng đất mới”. Đây là hiện tượng phổ biến trong lịch sử di dân thế giới cũng như ở Việt Nam; nhiều nhà nghiên cứu địa danh từng đưa diển giải rằng:

“Họ gánh theo tên xã, tên làng trong mỗi chuyến di dân.” [2]

Từ nhận xét ấy, kết hợp với các tư liệu địa danh học và truyền giáo thế kỷ XVIII–XIX, chúng ta có thể đặt ra một giả thuyết đáng chú ý:

ü địa danh “Đồng Nai” ở Nam Bộ có khả năng được hình thành hoặc củng cố bởi lớp lưu dân gốc Khánh Hòa – vịnh Vân Phong, vốn mang theo ký ức về một địa danh cổ “Dou-nai / Đồng Nai” đã tồn tại từ trước ở miền Trung.

Bài viết này thử khảo chứng giả thuyết ấy.

I. Sự tồn tại của một “Đồng Nai” cổ ở miền Trung

Trong nhiều thư từ của các giáo sĩ Hội Thừa sai Paris (MEP) thế kỷ XVIII, xuất hiện liên tục một chuỗi địa danh ven biển miền Trung:

Nha-ru
Dou-nai
Nha-tlang
Ta-ha
Sou-can

Các địa danh này đều nằm trong hành lang Khánh Hòa – Phú Yên ngày nay.

Đặc biệt, trong các bản đồ:

Carte de la Cochinchine (1786), [3]
An Nam Đại Quốc Họa Đồ của Taberd (1838),[4]
Bản đồ Les Missions Catholiques dans l’Indo-Chine Française của linh mục Adrien Launay (1889),[5]

đều xuất hiện địa danh:

Dou-nai / Đồng-nai

ở khu vực vịnh Vân Phong – Đại Lãnh (Nha Trang).

Ngoài ra, trong 《Hoàng Việt Nhất Thống Dư Địa Chí》 (1806), quan Lê Quang Định còn ghi:

仝狔店 (Đồng Nai điếm)
仝狔林路 (đường rừng Đồng Nai)
[土竜]仝狔 (giồng Đồng Nai) [6]

thuộc tuyến thiên lý dinh Bình Hòa.

Điều đó chứng minh rằng: tại vùng bắc Khánh Hòa đã từng tồn tại một địa danh lịch sử thật sự mang tên “Đồng Nai”.

II. Gia tộc linh mục Laurent Emmanuel Huỳnh Văn Lâu và cuộc Nam tiến cuối thế kỷ XVII

Các nghiên cứu về linh mục Laurent Emmanuel Huỳnh Văn Lâu (1660–1732) [7] cho biết:

gia tộc họ Huỳnh vốn gốc vùng Lâm Tuyền – Nha Trang;
có liên hệ mật thiết với vùng Nha-ru (vùng vịnh Vân Phong);
khoảng năm 1680 gia đình linh mục Huỳnh Văn Lâu đã di cư vào Nam khai phá vùng Đồng Nai.

Trong Histoire de la Mission de Cochinchine, Adrien Launay chép:

“Le père de notre P. Laurent, avec une partie de sa famille seulement, pénétra jusqu'en celle de Dou-nai, qui est frontière de Camboge là le bon et pacifique vieillard s'occupait, depuis environ 20 ans, de cultiver une cam-pagne qu'il avait défrichée.”[8]

Dịch nghĩa :

“Thân phụ của cha Laurent, cùng một số thành viên gia đình mình, đã di cư vào vùng Dou-nai, nơi giáp biên giới Cambodge (Cao Miên); tại đó, người lão ông hiền lành và chất phác ấy đã sống khoảng hai mươi năm [1680-1700] chuyên lo khai phá và canh tác một vùng đất mà ông đã tự tay vỡ hoang.”

Đoạn văn này phản ánh đúng hoàn cảnh lịch sử cuối thế kỷ XVII:

lưu dân miền Trung tiến vào vùng đất mới;
khai phá rừng hoang;
lập làng dọc lưu vực Đồng Nai;
mở rộng biên giới về phía Nam.

Điều đáng chú ý là:

· những người đi mở cõi ấy lại xuất thân từ vùng có địa danh “Dou-nai” cổ ở Khánh Hòa.

III. “Mang theo tên làng cũ”: hiện tượng phổ biến trong lịch sử di dân

Trong lịch sử Việt Nam, việc lấy tên quê cũ đặt cho vùng đất mới là hiện tượng rất phổ biến.

Người di cư thường mang theo:

tên làng,
tên chợ,
tên sông,
tên phủ huyện,

để đặt cho nơi định cư mới.

Đó không chỉ là cách đánh dấu lãnh thổ, mà còn là hành vi văn hóa nhằm bảo tồn ký ức cội nguồn.

“Quê hương là chốn gắn bó thân thiết với mỗi con người. Đó không chỉ là nơi có mồ mả tổ tiên ông bà, mà còn là nơi ghi dấu những ký ức đẹp; là nơi mà tâm hồn và bản sắc văn hóa con người được nuôi dưỡng. Lấy địa danh cố hương để đặt tên cho nơi cư trú mới chính là để luôn nhắc nhở con cháu đời sau nhớ về gốc tích tổ tông; và nếu có dịp, sẽ quay về quê cũ để thỏa nỗi niềm khát khao cố hương mà lớp tiền nhân đã gạt nước mắt dứt áo ra đi.”[9]

Trong bối cảnh ấy, giả thuyết rằng:

· Lưu dân Khánh Hòa đã mang theo địa danh “Đồng Nai” vào Nam Bộ

là điều hoàn toàn có thể xảy ra về mặt lịch sử – tâm lý – văn hóa.

IV. Những dữ kiện ủng hộ giả thuyết

1. Hai địa danh “Đồng Nai” cùng tồn tại trong tư liệu MEP

Các tài liệu truyền giáo thế kỷ XVIII [10] cho thấy:

Dou-nay thuộc provincia (tỉnh) Nha-ru (miền Trung),
và provincia Dou-nai (Nam Bộ)

được phân biệt rất rõ.

Điều này chứng minh rằng:

· “Đồng Nai” không phải chỉ có một địa danh duy nhất trong lịch sử Việt Nam.

2. Dòng di dân Khánh Hòa – Đồng Nai là có thật

Gia đình linh mục Laurent Emmanuel Huỳnh Văn Lâu là trường hợp tiêu biểu:

quê gốc Nha-ru/ Nha Trang,
sau đó di cư vào Đồng Nai khai khẩn.

Điều này tạo nên mối liên hệ lịch sử trực tiếp giữa hai không gian địa lý cùng mang tên “Đồng Nai”.

3. Đồng Nai Nam Bộ thời kỳ đầu còn là vùng đất mới

Trong tài liệu của “Hội Thừa sai Hải Ngoại Paris MEP”, Đồng Nai Nam Bộ được mô tả là:

frontière de Camboge (ranh giới với Cao Miên),
vùng rừng khai phá,
đất mới canh tác.

Đây chính là hoàn cảnh thuận lợi để lưu dân đặt “tên mới theo ký ức quê cũ.”

V. Một giả thuyết địa danh học cần được chú ý

Dĩ nhiên, địa danh “Đồng Nai” Nam Bộ từ lâu đã được giải thích theo nhiều hướng:

gốc Khmer,
gốc Mạ,
gốc Chơ Ro,
hay từ đặc điểm sinh thái “đồng có nai”.

Tuy nhiên, các tư liệu về “Dou-nai” miền Trung mở ra một khả năng khác:

“Đồng Nai” Nam Bộ có thể là kết quả của sự giao thoa giữa địa danh bản địa và ký ức địa danh của lưu dân miền Trung.

Nói cách khác:

vùng đất Nam Bộ có thể đã có tên bản địa riêng;
nhưng lớp lưu dân Việt gốc Khánh Hòa đã góp phần Việt hóa hoặc củng cố tên gọi “Đồng Nai” theo ký ức cố hương của họ.

VI. Kết luận

Các tư liệu truyền giáo, bản đồ cổ và địa chí triều Nguyễn cho thấy:

1. từng tồn tại một địa danh “Dou-nai / Đồng Nai” ở vùng Vân Phong – Đại Lãnh (Khánh Hòa);

2. nhiều lưu dân Khánh Hòa cuối thế kỷ XVII đã di cư vào Nam Bộ;

3. gia tộc linh mục Laurent Emmanuel Huỳnh Văn Lâu là một trường hợp tiêu biểu;

4. trong lịch sử di dân Việt Nam, hiện tượng mang tên quê cũ đặt cho vùng đất mới là điều phổ biến.

Từ đó, có thể đặt ra một giả thuyết mới:

· địa danh “Đồng Nai” Nam Bộ có thể mang dấu ấn ký ức cố hương của lớp lưu dân xuất thân từ vùng “Dou-nai” cổ ở Khánh Hòa.

Dẫu giả thuyết này cần thêm nhiều tư liệu khảo cổ, ngữ âm học và địa danh học để kiểm chứng, nhưng nó mở ra một hướng tiếp cận mới cho lịch sử Nam tiến:

ü địa danh không chỉ là dấu hiệu hành chính, mà còn là ký ức văn hóa của những đoàn người ly hương đi mở đất phương Nam ./.

Viết nhân dịp thành lập “Thành Phố Đồng Nai”

Nguyên – Phong Lê Ngọc Quốc.

[1] Biên Hòa, thành phố Đồng Nai. Email: lengocquoc.hungle@gmail.com- phone : 0903906956.

[2] "Họ gánh theo tên xã, tên làng trong mỗi chuyến di dân" trích từ trường ca Mặt đường khát vọng của nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm

[3] https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b532276415/f1.item.r=Carte%20de%20Cochinchine

[4] https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%ADp_tin:An_Nam_Dai_Quoc_Hoa_Do_by_Jean_Louis_Taberd_1838.jpg

[5] https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Les_Missions_Catholiques_dans_l%27Indo-Chine_Fran%C3%A7aise_-_dress%C3%A9e_par_Adrien_Launay_..._d%27apr%C3%A8s_les_documents_officiels_et_les_renseignements_des_Missionnaires_-_btv1b53258226b.jpg

[6] Lê Quang Định (1806)- Hoàng Việt Nhất Thống Dư Địa Chí, Nxb Thuận Hóa 2005. Dinh Bình Hòa. quyển hai trg 47.

[7] Linh mục Gioan Nguyễn Đình Đệ (2021)- Một danh nhân văn hóa bị lãng quên - Cha Laurent Emmanuel Huỳnh Văn Lâu (1660-1732). https://hdgmvietnam.com/chi-tiet/mot-danh-nhan-van-hoa-bi-lang-quen-cha-laurent-emmanuel-huynh-van-lau-1660-1732--42705#_ftnref1

[8] Adrien Launay, Histoire de La Mission de Cochinchine, Documents historiques I, 1658-1728, Paris, 1923, p. 467.

[9] Lê Ngọc Quốc (2018), Tập san Nam Bộ Đất & Người, tập XIII, Hội KHLS Tp Hồ Chí Minh- Xứ Nhật Bản ở Nam bộ xưa. Nxb Đại Học Quốc Gia Tp Hồ Chí Minh. trang 812.

[10] Adrien Launay, Histoire de La Mission de Cochinchine, Documents historiques II, 1658-1728, Paris, 1923, p. 190.